Bắc Ninh: Thêm sức sống cho nhà văn hóa cơ sở

Sắp xếp lại địa bàn, nhu cầu đổi khác

Nhà văn hóa thôn, tổ dân phố vốn là nơi người dân họp bàn việc chung, sinh hoạt câu lạc bộ, tập văn nghệ, rèn luyện thể thao. Sau sắp xếp địa bàn dân cư, vai trò ấy vẫn còn nguyên, nhưng quy mô cộng đồng và cách sử dụng nhiều công trình đã thay đổi.

Sau sắp xếp, số thôn, tổ dân phố của thành phố giảm từ 2.858 xuống còn 1.385. Hệ quả là một số nhà văn hóa trở nên dôi dư, trong khi những khu dân cư mới có quy mô lớn hơn lại gặp khó vì cơ sở hiện có không đủ sức chứa. Có nơi dân số lên đến hàng nghìn hộ nhưng nhà văn hóa chỉ có khoảng 200–250 chỗ ngồi, khó đáp ứng những cuộc họp hoặc hoạt động đông người.

Đây là nghịch lý dễ thấy của quá trình tổ chức lại địa bàn: số đầu mối giảm, nhưng nhu cầu sinh hoạt không tự động giảm theo. Ngược lại, khi nhiều khu dân cư cũ được gộp lại, điểm sinh hoạt chung có thể phải phục vụ số người đông hơn, thuộc nhiều cụm dân cư và có lịch sinh hoạt khác nhau. Nếu chỉ chọn một nhà văn hóa làm nơi họp chung mà không tính đến khoảng cách đi lại, sức chứa và điều kiện sử dụng, công trình được chọn có thể quá tải, còn các điểm còn lại có nguy cơ đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng.

Thực trạng cơ sở vật chất cũng không đồng đều. Một số nhà văn hóa xuống cấp, không gian chật, thiếu bàn ghế, âm thanh, ánh sáng hoặc thiết bị luyện tập thể thao. Vì vậy, "dôi dư" không đồng nghĩa với thừa thãi ở mọi nơi; có địa bàn thiếu một điểm đủ điều kiện, trong khi nơi khác có nhiều công trình nhưng chưa có phương án khai thác rõ ràng.

Một số địa phương đã chủ động đầu tư sửa chữa như: phường Yên Dũng dành hơn 17 tỷ đồng cải tạo, nâng cấp và bổ sung thiết bị; xã Đồng Kỳ bố trí 6,6 tỷ đồng cải tạo 10 trong số 22 nhà văn hóa. Những con số này cho thấy việc đáp ứng nhu cầu mới cần nguồn lực đáng kể, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu lựa chọn đúng công trình, đúng hạng mục cần ưu tiên.

Bởi vậy, rà soát sau sắp xếp không thể dừng ở kiểm kê số lượng nhà văn hóa. Cần nhìn vào mức độ đáp ứng thực tế: người dân đi đến đó có thuận tiện không, công trình chứa được bao nhiêu người, có đủ điều kiện tổ chức hoạt động thường xuyên không, và cộng đồng nào sẽ sử dụng. Những tiêu chí ấy giúp tránh tình trạng nơi cần thì thiếu, nơi có thì bỏ trống.

Từ công trình còn lại đến không gian sinh hoạt sống

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh đã đề nghị các xã, phường rà soát toàn bộ hệ thống thiết chế văn hóa, chọn nhà văn hóa thuận lợi nhất làm điểm sinh hoạt chung và có phương án quản lý những công trình còn lại. Cách làm này mở ra hướng xử lý linh hoạt: chọn điểm chính dựa trên vị trí, diện tích, cơ sở vật chất và đường đi; các điểm khác có thể phục vụ câu lạc bộ, sinh hoạt đoàn thể, tổ liên gia, lớp tập huấn hoặc hoạt động văn nghệ, thể thao.

Một cơ sở có thể sử dụng cho nhiều nhóm và mục đích, miễn là công năng phù hợp, lịch hoạt động được thống nhất và trách nhiệm quản lý rõ ràng. Tại xã An Lạc, nhà văn hóa thôn Thanh Trà sau khi được cải tạo vừa phục vụ hội họp, vừa là nơi các câu lạc bộ hát chèo, dân vũ và múa tắc xình luyện tập, giao lưu. Mô hình này cho thấy công trình chỉ thực sự phát huy tác dụng khi có hoạt động gắn với nhu cầu và con người cụ thể.

Cùng với đó, việc giữ gìn thiết chế sau sắp xếp cũng đã được đặc biệt quan tâm. Tại một số địa phương, nhà văn hóa đủ điều kiện được tiếp tục dùng làm nơi sinh hoạt của tổ dân phố mới; cơ sở dôi dư được tính đến việc khai thác cho hoạt động văn hóa, thể thao và đoàn thể. Người dân cũng quan tâm việc sắp xếp có ảnh hưởng ra sao đến nếp sinh hoạt, quan hệ cộng đồng và các không gian quen thuộc.

Điều đó nhắc rằng nhà văn hóa không chỉ là một hạng mục xây dựng. Đây còn là nơi hình thành sự gắn kết qua những cuộc họp dân, buổi tập văn nghệ, lớp truyền dạy dân ca hay hoạt động của các hội, đoàn thể. Khi sắp xếp lại địa bàn, nếu phương án sử dụng chỉ nhìn vào hiệu quả tài sản mà xem nhẹ thói quen và khả năng tiếp cận của người dân, không gian sinh hoạt chung có thể mất đi ý nghĩa vốn có.

Bài toán vì thế cần được giải từ cơ sở. Chính quyền xã, phường có thể công khai kết quả rà soát, lấy ý kiến người dân về điểm sinh hoạt thuận tiện, xây dựng quy chế sử dụng và lịch hoạt động định kỳ. Với công trình dôi dư, cần xác định rõ đơn vị quản lý, mục đích sử dụng và kinh phí duy tu; tránh để nhà văn hóa xuống cấp hoặc bị sử dụng sai chức năng. Việc huy động nguồn lực xã hội có thể bổ sung cho ngân sách, nhưng thu, chi và trách nhiệm quản lý cần minh bạch.

Kế hoạch số 378/KH-UBND do UBND thành phố Bắc Ninh ban hành đặt mục tiêu đến năm 2030 toàn bộ thiết chế văn hóa cấp xã được khai thác, phát huy hiệu quả; mỗi xã, phường đăng ký ít nhất một mô hình phù hợp và có thể duy trì. Mục tiêu ấy sẽ được đo bằng hoạt động thực chất: người dân có nơi sinh hoạt gần gũi, công trình được sử dụng đều đặn, các câu lạc bộ duy trì được thành viên và những giá trị văn hóa tại địa phương có cơ hội truyền tiếp.

Sau sắp xếp, nhà văn hóa cần được nhìn nhận như một mạng lưới không gian cộng đồng, thay vì những công trình riêng lẻ. Rà soát đúng nhu cầu, phân công rõ trách nhiệm và tổ chức hoạt động thường xuyên sẽ giúp Bắc Ninh xử lý đồng thời hai vấn đề: tận dụng cơ sở đang có và bảo đảm đời sống văn hóa không bị gián đoạn khi địa bàn dân cư thay đổi.