Bắc Ninh: Từ di sản Quan họ đến không gian phát triển đô thị văn hóa

Quan họ và di sản Kinh Bắc trong đời sống mới

Trong dòng chảy phát triển mới của vùng đồng bằng sông Hồng, Bắc Ninh đang đứng trước một thời điểm đáng chú ý: vừa mở rộng không gian đô thị, vừa đặt ra yêu cầu gìn giữ chiều sâu văn hóa Kinh Bắc. Những thông tin được Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh cập nhật ngày 6/8 về chủ trương thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương cho thấy, địa phương không chỉ được nhìn nhận như một cực tăng trưởng công nghiệp, mà còn là vùng đất có khả năng tạo dựng mô hình đô thị hiện đại giàu bản sắc.

Bắc Ninh lâu nay được biết đến là cái nôi của dân ca Quan họ, một trong những biểu tượng văn hóa đặc sắc của Việt Nam. Không gian Quan họ không chỉ nằm trong các lễ hội hay sân khấu biểu diễn, mà còn hiện diện trong nếp sống cộng đồng, trong lời ăn tiếng nói, phong tục giao duyên, trong cách người Kinh Bắc tiếp khách, giữ tình và trao gửi tâm hồn qua câu hát. Bởi vậy, khi địa phương bước vào giai đoạn phát triển đô thị mạnh mẽ, câu chuyện văn hóa không còn là phần phụ trợ, mà trở thành một trong những nền tảng để định vị bản sắc thành phố tương lai.

Những chương trình truyền hình, phát thanh gần đây về Quan họ, như chuyên mục dạy hát làn điệu "Vào chùa" hay các nội dung giới thiệu Quan họ trong không gian hồ Vua Bà, cho thấy nỗ lực đưa di sản đến gần hơn với công chúng đương đại. Việc truyền dạy Quan họ qua sóng phát thanh, truyền hình và nền tảng số có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh lớp trẻ tiếp nhận văn hóa qua nhiều kênh mới. Thay vì chỉ bảo tồn trong hồ sơ, câu lạc bộ hay lễ hội định kỳ, Quan họ cần được "sống" trong đời sống hằng ngày, từ trường học, cộng đồng dân cư đến các sản phẩm du lịch, truyền thông và sáng tạo văn hóa.

Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh, Bắc Ninh hiện sở hữu kho tàng di sản phong phú với gần 4.000 di tích, trong đó có nhiều di tích được xếp hạng cấp quốc gia và cấp tỉnh. Địa phương cũng hội tụ nhiều di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, như dân ca Quan họ, ca trù, tín ngưỡng thờ Mẫu, thực hành Then, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, cùng mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây là nguồn lực mềm hiếm có, tạo nên lợi thế khác biệt cho Bắc Ninh trong cạnh tranh du lịch và xây dựng thương hiệu địa phương.

"Biến di sản thành tài sản" để phát triển du lịch

Đáng chú ý, định hướng "biến di sản thành tài sản" đang được tỉnh xác định như một đòn bẩy phát triển du lịch. Với mục tiêu đến năm 2030 đón 10 triệu lượt khách, tổng thu du lịch đạt 10.000 tỷ đồng, Bắc Ninh không thể chỉ dựa vào tham quan di tích theo lối truyền thống. Điều cần thiết là hình thành các sản phẩm có trải nghiệm sâu hơn: nghe Quan họ trong không gian làng cổ, tìm hiểu tranh Đông Hồ từ bàn tay nghệ nhân, tham gia lễ hội trong tinh thần văn minh, khám phá ẩm thực Kinh Bắc, kết nối du lịch tâm linh với du lịch sinh thái và làng nghề.

Bắc Ninh có lợi thế đặc biệt khi văn hóa không tách rời phát triển kinh tế. Các làng nghề như tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng, gốm Thổ Hà, đúc đồng Đại Bái, gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ hay bánh đa Kế đều có thể trở thành điểm đến trải nghiệm, nếu được đầu tư bài bản về hạ tầng, câu chuyện thương hiệu và phương thức phục vụ du khách. Văn hóa khi ấy không bị "đóng khung" trong bảo tàng, mà chuyển hóa thành sinh kế, thành sản phẩm sáng tạo, thành niềm tự hào cộng đồng.

Tuy nhiên, phát triển văn hóa-du lịch cũng đòi hỏi sự tỉnh táo. Di sản chỉ bền vững khi cộng đồng là chủ thể, nghệ nhân được tôn trọng, không gian thực hành được bảo vệ và hoạt động khai thác không làm biến dạng giá trị gốc. Với Quan họ, điều quan trọng không chỉ là có nhiều tiết mục biểu diễn, mà là giữ được lề lối, tinh thần giao duyên, sự nền nã và chiều sâu nhân văn của người Kinh Bắc.

Đô thị hiện đại cần bản sắc văn hóa

Trong bức tranh ấy, việc Quốc hội thảo luận chủ trương thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương mở ra một câu hỏi lớn: làm thế nào để đô thị hóa không làm nhạt bản sắc? Một thành phố hiện đại cần hạ tầng, giao thông, công nghiệp, dịch vụ và môi trường sống chất lượng cao. Nhưng với Bắc Ninh, thành phố ấy còn cần những không gian văn hóa đủ rộng để Quan họ có nơi ngân vang, làng nghề có cơ hội tiếp nối, di tích được bảo vệ đúng mức và người dân cảm thấy tự hào về ký ức quê hương trong nhịp sống mới.

Từ những chuyển động gần đây, có thể thấy Bắc Ninh đang đứng trước cơ hội xây dựng hình ảnh một đô thị văn hóa của miền Bắc: hiện đại trong hạ tầng, năng động trong kinh tế, nhưng vẫn đậm đà trong bản sắc. Khi câu hát Quan họ được tiếp nối trong đời sống mới, khi di sản trở thành nguồn lực phát triển chứ không chỉ là ký ức, Bắc Ninh sẽ có thêm nền tảng để vươn lên bằng chính chiều sâu văn hiến của mình.