Bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Tọa đàm ghi nhận nhiều ý kiến chuyên sâu của các nhà nghiên cứu và các chủ thể văn hoá đến từ xã Y Tý, tỉnh Lào Cai về hành trình bảo tồn nguyên bản kiến trúc nhà trình tường trước những biến chuyển của đời sống đương đại.

Tại tọa đàm, PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam - chia sẻ: "Chúng ta đang đứng trước ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì, tỉnh Lào Cai - một công trình kiến trúc dân gian đặc sắc của miền núi phía Bắc Việt Nam. Giá trị của công trình kiến trúc này, không chỉ biểu hiện ở kỹ thuật xây dựng độc đáo mà còn là sự kết tinh của tri thức dân gian mà người dân kiến tạo và trao truyền qua nhiều thế hệ, cùng với đó là khả năng thích ứng tuyệt vời của người Hà Nhì với môi trường sinh thái tự nhiên".

Theo PGS.TS Lê Hải Đăng, với Bảo tàng, mỗi công trình tại khu trưng bày ngoài trời không chỉ đơn thuần là "một ngôi nhà", mà là một "trưng bày chuyên đề sống động" mang trong mình nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người. Chính vì vậy, trong suốt hơn ba thập kỷ qua, kể từ những ngày đầu thành lập, Bảo tàng luôn kiên định với quan điểm: Bảo tồn giá trị truyền thống phải dựa vào cộng đồng và trên nền tảng của khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó, chúng tôi cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng.

Sự kiên định này được thể hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến sửa chữa ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống. Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, Bảo tàng vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà giữ được "hồn cốt" vốn có. Đây chính là minh chứng cho sự tôn trọng của Bảo tàng đối với tri thức địa phương và di sản văn hóa dân tộc.

Giá trị của một di sản không chỉ nằm ở khía cạnh vật chất (bức trình tường hay mái cỏ tranh), mà còn nằm ở con người - chủ thể kiến tạo nền văn hóa đó, họ là nhân tố then chốt, quyết định sự thành công của mọi dự án bảo tồn. Họ là người "viết tiếp" những câu chuyện di sản bằng chính đôi bàn tay khéo léo và tri thức cộng đồng. Đây là cách Bảo tàng "trao quyền" cho người dân tự giới thiệu văn hóa của chính mình tới công chúng.

Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhấn mạnh: Chủ trương xuyên suốt của Bảo tàng trong công tác bảo tồn các công trình kiến trúc dân gian là đề cao vai trò của chủ thể văn hóa. Trong đợt chỉnh trang sửa định kỳ và trưng bày lại bên trong ngôi nhà Hà Nhì lần này (từ ngày 13-28/4/2026), Bảo tàng đã mời 05 người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý xuống trực tiếp thi công sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.

Người Hà Nhì không chỉ hỗ trợ kỹ thuật mà giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ quy trình chuyên môn. Việc Bảo tàng mời chính người dân tham gia chỉnh trang lại ngôi nhà của cộng đồng, không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa mà còn đáp ứng yêu cầu khắt khe về tính trung thực và chân xác trong trưng bày, mặt khác nhằm khuyến khích người dân chủ động bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản do họ kiến tạo nên.

Khác với các công trình mô phỏng, các ngôi nhà kiến trúc dân gian của cộng đồng sinh sống đang trưng bày tại Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đều là những ngôi nhà nguyên gốc được người dân nhượng lại, di chuyển về phục dựng tại Bảo tàng. Mỗi ngôi nhà đều có "hồ sơ khoa học" riêng biệt.

Để duy trì tính chân xác của công trình, Bảo tàng ưu tiên sử dụng các vật liệu truyền thống trong môi trường sinh thái của họ. Điển hình như việc tái hiện kỹ thuật trình tường nhà của người Hà Nhì, các cán bộ bảo tàng đã khảo sát tỉ mỉ cùng với người dân địa phương để vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai nhằm đảm bảo công trình sau khi chỉnh trang vẫn giữ trọn vẻ thẩm mỹ truyền thống và độ bền vững theo thời gian như nó vốn tồn tại trong cộng đồng.

Đợt sửa chữa lần này, bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với Bảo tàng qua nhiều đợt sửa chữa còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như: anh Ly Xe Xá (sinh năm 1990) và anh Phà Thó Suy (sinh năm 1980). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó - là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy xúc động chia sẻ: "Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần dần bị mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà là trách nhiệm của thế hệ trẻ chúng tôi trong việc giữ gìn bản sắc cho mai sau". Sự kết nối này không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái nhà bằng cỏ tranh hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn lan tỏa giá trị di sản tới khách tham quan một cách sống động nhất.

Tại tọa đàm, TS. Vi Văn An - người vốn thực hiện khảo sát, nghiên cứu, sưu tầm ngôi nhà Hà Nhì mang về Bảo tàng phục dựng và chủ thể văn hoá cùng thảo luận về giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa và sự khan hiếm nguyên liệu tự nhiên trong việc làm và sửa nhà truyền thống. Nội dung thảo luận không chỉ xoay quanh tri thức dân gian liên quan đến kĩ thuật dựng nhà mà còn đi sâu vào giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa. Sự kết nối giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ chủ thể văn hoá sẽ góp phần định hình một phương thức bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Việc nhóm thợ người Hà Nhì trở lại chỉnh trang ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình tại Bảo tàng lần này đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Di sản sẽ sống mãi khi được trao truyền qua đôi tay của các thế hệ. Đây cũng là sứ mệnh mà Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam bền bỉ thực hiện suốt nhiều thập kỷ qua: Bảo tồn di sản trong sự vận động không ngừng của đời sống.

Tọa đàm "Hành trình di sản: câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì" đã thành công tốt đẹp. Đây không chỉ là một diễn đàn khoa học, mà còn là một không gian văn hóa sống động, để các nhà khoa học, các vị đại biểu, khách mời, các em sinh viên và những người yêu mến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có mặt tại tọa đàm hôm nay, cùng suy ngẫm về việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì. Đồng thời, suy ngẫm về sự gìn giữ, trao truyền và lan tỏa giá trị văn hóa, giá trị di sản trong đời sống xã hội hiện nay.