Bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng

Hội thảo là diễn đàn học thuật do Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức, nhằm nhận diện những thách thức và đề xuất giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong kỷ nguyên số.

Tham dự hội thảo, có PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến - Trưởng khoa Khoa Pháp luật kinh tế; TS. Nguyễn Ngọc Quyên - Trưởng Bộ môn Pháp luật Cạnh tranh và Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; cùng đông đảo các thầy cô giáo, nghiên cứu sinh và sinh viên nhà trường.

Về phía cơ quan quản lý và hội nghề nghiệp, tham dự hội thảo có ông Phan Thế Thắng (Phó Trưởng ban) và ThS. Hoàng Bích Thủy - Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương; ông Vũ Anh - Trưởng ban Thương mại điện tử, Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam.

Về phía các cơ sở đào tạo, chuyên gia và doanh nghiệp, có TS. Kiều Thị Thùy Linh - Học viện Phụ nữ Việt Nam; ThS. Nguyễn Thị Thủy Tiên - Trường Đại học Victoria Hòa Bình; ThS. Lê Ngọc Huyền - Trường Đại học Kiểm sát; cùng các luật sư tới từ SB Law, EP Legal, YKVN, Bizlawyer & Partners, BMVN và đại diện Công ty TNHH Everline Việt Nam.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến - Trưởng khoa Khoa Pháp luật kinh tế (Trường Đại học Luật Hà Nội) nhấn mạnh: Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các hoạt động giao dịch tiêu dùng trực tuyến ngày càng phát triển. Dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng được thu thập, xử lý và sử dụng với quy mô ngày càng lớn, đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ.

Do đó, hội thảo hướng tới 03 mục tiêu cốt lõi: Làm rõ lý luận và thực tiễn về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trước sự phát triển của thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn. Phân tích, đánh giá các quy định pháp luật Việt Nam, nhận diện những kết quả đạt được, hạn chế và bất cập trong thực thi pháp luật. Nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật quốc tế để từ đó đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam.

Hội thảo đã tiếp nhận 16 bài tham luận chất lượng được đưa vào Kỷ yếu và tổ chức thành 02 phiên thảo luận chính:

Phiên I: Khung pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các đại biểu đã lắng nghe phần trình bày của PGS.TS. Nguyễn Thị Vân Anh (Khoa pháp luật kinh tế) về thực trạng khung pháp luật hiện hành.

PGS.TS. Nguyễn Thị Vân Anh nhận định: Tại Việt Nam, quá trình hình thành pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân diễn ra theo hướng từ các quy định phân tán trong nhiều lĩnh vực đến việc xây dựng một khuôn khổ chuyên biệt. Các quy định về thông tin cá nhân từng bước xuất hiện trong pháp luật công nghệ thông tin, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, thương mại điện tử và một số lĩnh vực chuyên ngành. Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân đánh dấu bước phát triển quan trọng khi lần đầu tiên thiết lập tương đối hệ thống các nguyên tắc, quyền và nghĩa vụ trong xử lý dữ liệu cá nhân ở cấp nghị định.

Đến năm 2025, Quốc hội ban hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024 quy định về thông tin của người tiêu dùng và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc bảo vệ thông tin của người tiêu dùng. Ngoài ra, quy định liên quan đến dữ liệu cá nhân trong môi trường điện tử còn được thể hiện trong Luật Thương mại điện tử năm 2025 và các luật chuyên ngành khác.

Hiện nay, khung pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng được hình thành từ nhiều lĩnh vực pháp luật có quan hệ bổ trợ lẫn nhau, bao gồm 03 nhóm:

Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, áp dụng đối với chủ thể dữ liệu là cá nhân, trọng tâm là Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật, hai văn bản pháp luật này đều có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Điều này đánh dấu bước chuyển từ cơ chế điều chỉnh chủ yếu dựa trên nghị định sang một khuôn khổ chuyên biệt ở cấp văn bản luật.

Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đặt ra những yêu cầu gắn với tính chất đặc thù của quan hệ giữa người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh, trọng tâm là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Nghị định số 55/2024/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nghị định 24/2025/NĐ-CP có quy định xử phạt vi phạm hành chính trong bảo vệ người tiêu dùng.

Pháp luật chuyên ngành điều chỉnh môi trường điện tử hoặc từng loại hình giao dịch cụ thể, bao gồm Luật giao dịch điện tử, Luật an ninh mạng, Luật Thương mại điện tử năm 2025 và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP ; Nghị định số 330/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

"Như vậy, khung pháp luật Việt Nam hiện nay về bảo vệ dữ liệu cá nhân người tiêu dùng trên không gian mạng về cơ bản phù hợp với xu thế chung trên thế giới: bảo vệ dữ liệu không chỉ nhằm ngăn ngừa sự xâm phạm đời sống riêng tư mà còn hướng đến trao quyền kiểm soát cho cá nhân người tiêu dùng, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và khắc phục sự bất cân xứng trong môi trường số", PGS.TS. Nguyễn Thị Vân Anh chia sẻ.

Phiên II: Đi sâu vào các trách nhiệm pháp lý và chuyển giao xuyên biên giới. ThS. Lê Ngọc Huyền đã phân tích những bất cập trong việc chuyển giao dữ liệu trên không gian mạng. TS. Nguyễn Thị Long và ThS. Phạm Thị Huyền đã làm rõ trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử (trình bày thay bởi TS. Phạm Phương Thảo).

Về trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử trong bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng theo quy định của pháp luật Việt Nam, TS. Phạm Phương Thảo (Trường Đại học Luật Hà Nội), khẳng định: Sự phát triển của thương mại điện tử làm gia tăng việc thu thập, xử lý và chia sẻ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng, đồng thời đặt ra những thách thức đối với việc bảo đảm quyền riêng tư, an toàn thông tin và quyền lợi người tiêu dùng.

Trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử vì vậy cần được xem xét trong mối quan hệ giữa các quy định của Luật Thương mại điện tử, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật An ninh mạng và các văn bản pháp luật có liên quan.

Vấn đề đặt ra là cần xác định trách nhiệm pháp lý của chủ quản nền tảng trên cơ sở vai trò thực tế trong hoạt động xử lý dữ liệu, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa các nghĩa vụ pháp lý có liên quan. Bằng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật kết hợp khảo sát tài liệu công khai của một số nền tảng tiêu biểu, bài viết hệ thống hóa các nhóm trách nhiệm chủ yếu, đánh giá thực tiễn tuân thủ và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam.

TS. Phạm Phương Thảo khẳng định: Trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử trong bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng cần được xác định trên cơ sở tổng thể các quy định của pháp luật về thương mại điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, an ninh mạng và các lĩnh vực liên quan. Việc thực hiện trách nhiệm này không chỉ đòi hỏi bảo đảm căn cứ và mục đích xử lý dữ liệu hợp pháp, minh bạch thông tin, bảo vệ quyền của người tiêu dùng, mà còn phải duy trì an toàn dữ liệu và có cơ chế ứng phó với sự cố phù hợp.

"Thực tiễn khảo sát tài liệu công khai của một số nền tảng cho thấy cần phân biệt giữa cam kết tuân thủ và hiệu quả thực hiện nghĩa vụ trên thực tế. Do đó, giải pháp trọng tâm là làm rõ trách nhiệm của các chủ thể theo vai trò trong quá trình xử lý dữ liệu, nâng cao hiệu quả thực hiện quyền của người tiêu dùng và tăng cường phối hợp trong tổ chức thi hành pháp luật. Qua đó, góp phần bảo đảm tính đồng bộ của khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường thương mại điện tử", TS. Phạm Phương Thảo nhấn mạnh.

Hội thảo cũng đã lắng nghe ThS. Nguyễn Thị Thủy Tiên trình bày bài học kinh nghiệm quý báu từ Hoa Kỳ và Trung Quốc trong việc nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp đối với bảo vệ dữ liệu; ThS. Nguyễn Thị Thủy Tiên đã mang đến bài học kinh nghiệm quý báu từ Hoa Kỳ và Trung Quốc trong việc nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp đối với bảo vệ dữ liệu.

Các tham luận: "Quyền của người tiêu dùng đối với dữ liệu cá nhân trong giao dịch trên không gian mạng" của ThS. Nguyễn Thảo Ly (Khoa pháp luật kinh tế), "Trách nhiệm của doanh nghiệp trong xử lý dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng" của ThS. Nguyễn Thị Việt Hà(Khoa pháp luật kinh tế), "Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng dễ bị tổn thương trên không gian mạng" của NCS. ThS. Trần Thị Phương Liên (Khoa pháp luật kinh tế), "Pháp luật giải quyết tranh chấp về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng" của ThS.GVC. Hoàng Minh Chiến (Khoa pháp luật kinh tế),… cũng đã mang đến những góc nhìn đa chiều xoay quanh vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng.

Hội thảo khoa học "Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng" đã được tổ chức thành công. Hội thảo đã tạo ra một không gian trao đổi học thuật cởi mở, nghiêm túc. Những kiến nghị có giá trị khoa học và thực tiễn từ các chuyên gia sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề còn vướng mắc, gợi mở các định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, nhằm bảo vệ an toàn và hiệu quả dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong thời gian tới.