Chỉ 7% trái phiếu ngân hàng Việt Nam được xếp hạng tín nhiệm

Theo báo cáo mới nhất của Công ty Cổ phần Xếp hạng tín nhiệm đầu tư Việt Nam (VIS Rating), tỷ lệ ngân hàng tại Việt Nam có phát hành trái phiếu được xếp hạng tín nhiệm trong nước chỉ đạt khoảng 7%. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức 60% tại Thái Lan và trên 75% tại Malaysia, Hàn Quốc cũng như Trung Quốc.

Thực trạng trên đặt ra nhiều vấn đề đáng quan ngại, đặc biệt khi ngân hàng chính là nhóm tổ chức phát hành chiếm ưu thế trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam. Tính đến cuối tháng 9/2026, trái phiếu do ngân hàng phát hành chiếm khoảng 46% tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp đang lưu hành toàn thị trường.

Đáng chú ý, giá trị trái phiếu thứ cấp của ngân hàng đã vượt mốc 400.000 tỷ đồng, chiếm gần 60% tổng giá trị trái phiếu ngân hàng đang lưu hành. Khác với trái phiếu ưu tiên không có bảo đảm, trái phiếu thứ cấp có thứ tự thanh toán thấp hơn, chỉ được ưu tiên sau các chủ nợ ưu tiên. Do đó, trong trường hợp ngân hàng gặp khó khăn tài chính, nhà đầu tư nắm giữ loại công cụ này có nguy cơ phải chấp nhận tỷ lệ thu hồi vốn thấp hơn đáng kể.

Phân tích của VIS Rating chỉ ra rằng, quy định pháp lý hiện hành chưa đặt ra yêu cầu bắt buộc về xếp hạng tín nhiệm đối với phần lớn các đợt phát hành trái phiếu ngân hàng. Cụ thể, trái phiếu chào bán ra công chúng được miễn yêu cầu này, trong khi trái phiếu phát hành riêng lẻ, chỉ dành cho nhà đầu tư tổ chức, cũng không thuộc diện bắt buộc. Mặc dù vậy, các ngân hàng hoàn toàn có thể chủ động thực hiện xếp hạng tín nhiệm như một biện pháp nâng cao tính minh bạch và hỗ trợ nhà đầu tư trong việc đánh giá rủi ro tín dụng.

Kinh nghiệm từ các thị trường trong khu vực cho thấy giá trị của xếp hạng tín nhiệm không chỉ dừng ở việc tuân thủ quy định. Tại Malaysia và Thái Lan, thông tin xếp hạng được tích hợp sâu vào quy trình lựa chọn tổ chức phát hành, xác định hạn mức đầu tư và giám sát rủi ro danh mục. Đáng lưu ý, ngay cả sau khi Malaysia bãi bỏ yêu cầu xếp hạng bắt buộc vào năm 2017, thị trường này vẫn duy trì việc sử dụng rộng rãi công cụ này.

Tại Việt Nam, quy mô tổng tài sản hệ thống ngân hàng tính đến cuối năm 2025 tương đương khoảng 185% GDP, trong khi dư nợ trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm 11% GDP vào quý I/2026. Sự chênh lệch lớn này phản ánh thực tế nền kinh tế vẫn phụ thuộc quá nhiều vào kênh vốn tín dụng ngân hàng, trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.

Trong bối cảnh Việt Nam ước tính cần khoảng 245 tỷ USD đầu tư cho cơ sở hạ tầng giai đoạn 2025–2030, việc đa dạng hóa các kênh huy động vốn trung và dài hạn trở thành yêu cầu cấp bách. Theo VIS Rating, việc mở rộng phạm vi sử dụng xếp hạng tín nhiệm độc lập cùng với phát triển dịch vụ định giá trái phiếu - phù hợp với định hướng tại Quyết định 1413/QĐ-TTg ban hành tháng 7/2026 - sẽ góp phần cải thiện khả năng so sánh rủi ro giữa các tổ chức phát hành trên thị trường vốn.

Trường hợp Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) là một bài học rõ ràng về những rủi ro tiềm ẩn. Những hạn chế trong quản trị doanh nghiệp và hoạt động cho vay các bên liên quan đã làm suy giảm niềm tin của thị trường và gây ra căng thẳng thanh khoản nghiêm trọng. Trong báo cáo tài chính sáu tháng đầu năm 2017, SCB công bố tỷ lệ nợ xấu chỉ 0,6% và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) đạt 10,1%. Tuy nhiên, kết quả thanh tra vào tháng 8/2017, được công bố sau giai đoạn 2022, cho thấy hai chỉ tiêu thực tế lần lượt là 35,9% và âm 4,2% - một khoảng cách quá lớn so với con số được công bố.

Từ những phân tích trên, VIS Rating khuyến nghị nhà đầu tư cần tiếp cận đánh giá một cách toàn diện, bao gồm chất lượng tài sản, mức độ tập trung tín dụng, năng lực vốn, khả năng huy động vốn, tình hình thanh khoản và chất lượng quản trị doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào các chỉ tiêu tài chính công bố hay kỳ vọng rằng ngân hàng sẽ luôn nhận được sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.