Chu Văn Ân - người giữ linh hồn gỗ lũa

Từ năm 2020, ông Ân đã dành nhiều thời gian để tham khảo ý kiến tư vấn về chuyên môn từ các chuyên gia, nhà khoa học, nhà thiết kế, kiến trúc sư để lên ý tưởng hình thành sơ lược bố cục chính của tác phẩm - hòn non bộ có kích thước cao 4,5m, dài 9m và rộng 2m, trên nền tảng con thuyền "Cội nguồn" chở 54 dân tộc anh em, cùng nhau vượt sóng, hướng tới tương lai hòa bình, phồn vinh. Cũng từ năm 2020, ông cùng các cộng sự đã tập trung tìm kiếm nguyên liệu từ vùng đất Tây Nguyên nắng gió. Ông đã dành nhiều thời gian để lội suối, băng rừng để tìm những khối gỗ lũa đang còn nằm im dưới lòng suối, khơi dậy linh hồn gỗ lũa đã từng bị lãng quên hàng thế kỷ, để đem về tạo nên tác phẩm "Cội nguồn".

Sau tọa đàm "Nghệ thuật điêu khắc trên gỗ lũa" tổ chức vào tháng 12/2024, ý tưởng được chuyển hóa thành hiện thực. Đến năm 2025, tác phẩm "Cội nguồn" hoàn thành, trở thành một dấu ấn đặc biệt trong nghệ thuật chế tác gỗ lũa. Khi giá trị thẩm mỹ và chất lượng nghệ thuật của tác phẩm được thừa nhận, được đánh giá cao bởi các chuyên gia và các cơ quan chuyên môn, cơ quan truyền thông, trong tôi có những thôi thúc đặc biệt để tìm hiểu về gỗ lũa và nhân sinh quan, thế giới quan của người "nhạc trưởng" này.

Qua trò chuyện được biết, ông Chu Văn Ân là một trong những nhân vật tiêu biểu trong lĩnh vực chế tác gỗ lũa tại Việt Nam, gắn liền với sự hình thành và phát triển của dòng gỗ lũa Trai vàng - một loại vật liệu quý hiếm mang giá trị thẩm mỹ, văn hóa và học thuật sâu sắc. Ông Ân sinh năm 1970, quê tại Vĩnh Lộc, xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, Hà Tây (xứ Đoài cũ) - vùng đất giàu truyền thống văn hóa và nghề thủ công. Chính nền tảng này đã nuôi dưỡng tư duy thẩm mỹ và tinh thần sáng tạo của ông từ rất sớm.

Năm 1980, khi còn là một cậu bé 10 tuổi, trong một lần đi chơi trên núi Thầy, Chu Văn Ân tình cờ phát hiện một khúc gỗ có hình thù kỳ lạ song vô cùng ấn tượng. Cậu bé Ân khi đó đã mang gỗ về, say sưa mài giũa. Càng mài, gỗ càng sáng đẹp. Càng giũa, cây gỗ càng mang một dáng dấp độc đáo, song không kém phần "bí ẩn". Khi được người lớn khen ngợi, cậu bé 10 tuổi năm ấy đã lâng lâng sung sướng. Sau này, khi trưởng thành ông mới nhận ra, khúc gỗ lũa năm đó chính là khởi đầu đẹp đẽ để hình thành nên giá trị nhận thức, tư tưởng và xu hướng thẩm mỹ của người nghệ nhân Chu Văn Ân ngày nay.

Từ những nhận thức sơ khai về gỗ lũa trong những năm tháng ấu thơ, đến khi trưởng thành, vào năm 2009, ông Chu Văn Ân bắt tay vào tìm kiếm, sưu tầm nguyên liệu gỗ lũa, làm giàu kho nguyên liệu, đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, bền vững cho riêng mình. Ông từng có những ngày tháng da cháy đen, khuôn mặt đầm đìa mồ hôi, rong ruổi khắp các tỉnh Tây Nguyên rồi vào Đồng bằng sông Cửu Long,.. trong những ngày tháng nắng hạn gay gắt nhất và cả những ngày mưa dầm thấm đất. Mỗi một chuyến đi, ông miệt mài kiếm tìm những gốc, thân gỗ lũa đã phong hóa, thủy hóa hàng trăm năm, nghìn năm nằm sâu trong lòng đất mẹ, lòng sông lớn.

Trong quá trình tìm kiếm gỗ lũa, ông Ân chú trọng kiếm tìm dòng Trai vàng - loại gỗ đặc biệt quý hiếm với niên đại lên đến 2.000 năm tuổi, hội tụ 5 đặc tính vật lý ưu việt cùng sắc vàng ấm đặc trưng. Trong kho nguyên liệu của Công ty Cổ phần Chu Gia Trác Mộc - doanh nghiệp chế tác gỗ lũa do ông Chu Văn Ân sáng lập - hiện có những cây lũa lâu đời nhất, được Viện khảo cổ học - Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam chứng nhận vòng đời của cây từ khi sinh trưởng đến thời điểm hiện tại là 2.130 năm, trong đó tuổi sinh trưởng của cây là 1.660 năm và tuổi lũa của cây là 470 năm.

Theo ông Chu Văn Ân, gỗ lũa được hình thành từ những gốc cây cổ thụ, trải qua hàng nghìn năm giữa thiên nhiên bào mòn và biến đổi. Những gốc cây ấy, sau khi thân đã bị cắt đi, vẫn bám rễ sâu vào lòng đất, sông suối đại ngàn, vượt qua thử thách của mưa gió và dòng chảy, để rồi dần hóa thành những khối gỗ lũa cứng cáp, mang vẻ đẹp kỳ diệu, trầm mặc mà tự nhiên. Mỗi khối gỗ là một chứng nhân của lịch sử, mang theo sức sống, ký ức của cả một vùng đất.

"Gỗ lũa trai vàng vốn đã là kết tinh của thời gian. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở vẻ đẹp vật chất, nó vẫn chỉ là một khối gỗ quý. Người nghệ nhân phải nhìn thấy ý nghĩa ẩn trong hình khối tự nhiên của gỗ, từ đó sáng tạo nên tác phẩm mang ý nghĩa văn hóa. Quá trình "thổi hồn" của nghệ nhân vào các tác phẩm của mình, bao gồm 03 bước quan trọng: Đọc hình khối tự nhiên của gỗ lũa - hiểu được cấu trúc mà thiên nhiên đã tạo nên; tìm ra câu chuyện văn hóa phù hợp với hình khối ấy; chế tác tiết chế, giữ lại tối đa vẻ đẹp nguyên bản của gỗ", ông Chu Văn Ân chia sẻ.

Theo ông Ân, chính nhờ cách tiếp cận này, mỗi tác phẩm do ông sáng tạo và lên ý tưởng sáng tạo tại Chu Gia Trác Mộc đều mang một tinh thần riêng, không trùng lặp ý tưởng. Ông trở thành người định hình giá trị học thuật - di sản cho gỗ lũa, đưa vật liệu này vượt khỏi phạm vi mỹ nghệ đơn thuần, trở thành một lĩnh vực mang chiều sâu văn hóa và triết lý. Ông là tác giả, đồng tác giả của nhiều tác phẩm mang giá trị nghệ thuật và tư tưởng lớn như: "Cội Nguồn", "Quần Ngư Hý Liên Hoa", "Ngọc Sơn Tụ Quang", "Liên ngư quy giáp", "Đức mẹ Maria về trời", "Thần trà gỗ lũa", "Đấng chăn chiên nhân lành";… Các tác phẩm không chỉ là sản phẩm thủ công thấm đẫm sự sáng tạo, tài hoa của nghệ nhân, mà còn là biểu đạt của triết lý nhân sinh, đạo hiếu và dòng chảy lịch sử.

Sau nhiều năm kiên trì, nâng niu, gìn giữ giá trị và vẻ đẹp vượt thời gian của gỗ lũa, ông Chu Văn Ân đã được ghi nhận là người mở đường, đặt nền móng cho một lĩnh vực mới - nơi gỗ lũa được nâng tầm thành di sản nghệ thuật - văn hóa - học thuật của Việt Nam. Ngày 15/10/2025, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã chính thức trao bằng xác lập Kỷ lục Việt Nam cho ông Chu Văn Ân, đại diện Công ty Cổ phần Chu Gia Trác Mộc - đơn vị chế tác và sở hữu tác phẩm điêu khắc gỗ lũa mang tên: Non bộ "Cội nguồn".

Không chỉ sáng tạo, ông Chu Văn Ân còn dành nhiều năm để tự học hỏi và tiếp cận tri thức từ nhiều lĩnh vực như lịch sử, khảo cổ học, khoa học tự nhiên và xã hội học nhằm lý giải sâu hơn về niên đại, nguồn gốc và giá trị của gỗ lũa. Chính từ quá trình tích lũy ấy, ông đã có cơ hội tham gia nhiều buổi tọa đàm, gặp gỡ và trao đổi cùng các giáo sư, tiến sĩ, các chuyên gia hàng đầu đến từ Việt Nam, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác trên thế giới. Qua đó cho thấy, gỗ lũa không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ mỹ thuật mà còn được bàn luận trên các phương diện lịch sử, khảo cổ, địa chất và văn hóa.

Đầu tháng 4/2026, ông Chu Văn Ân - đại diện Công ty CP Chu Gia Trác Mộc đã dâng hiến Pháp tượng "Tâm ấn hội duyên", trực tiếp tạc hình Ngài Vairachana Rinpoche, chế tác từ Gỗ lũa Trai vàng ngàn năm liền khối - độc bản, cho Ngài, Hoàng Thái hậu và Công chúa Vương quốc Bhutan. Sự kiện này là một dấu ấn tiêu biểu góp phần khẳng định khả năng đưa Gỗ lũa Trai vàng Việt Nam bước vào không gian văn hóa - tâm linh mang tầm quốc tế, với tư cách là một biểu đạt độc bản của bản sắc dân tộc.

Ngày 15/4/2026, ông Chu Văn Ân - đại diện Công ty CP Chu Gia Trác Mộc đã dâng lên Tam Bảo chùa Sủi (xã Gia Lâm, TP Hà Nội) đôi vật phẩm Khám tôn tri mão: "Mão nhiếp chính Nguyên phi Ỷ Lan", "Mão nhiếp chính Hoàng Thái hậu Ỷ Lan". Đôi khám được các nghệ nhân của Công ty Cổ phần Chu Gia Trác Mộc chế tác công phu từ gỗ lũa trai vàng ngàn năm tuổi. Việc dâng Khám tôn tri mão đã tôn lên sự cao quý, linh ấn cho cổ vật được dâng, rước tại Lễ hội truyền thống làng Sủi năm 2026.

Gần đây, ông là diễn giả uy tín trong nhiều hội thảo khoa học, tọa đàm đa ngành (lịch sử, văn hóa, mỹ thuật, địa chất…) để chia sẻ góc nhìn thực tiễn về gỗ lũa như một dạng ký ức của thiên nhiên. Nhiều cơ quan truyền hình, báo chí đã ghi nhận về vai trò khai mở một dòng vật liệu và nghệ thuật mới. Qua đó, góp phần xây dựng nền tảng cho việc định danh gỗ lũa Trai vàng như một di sản có giá trị lâu dài.

Ngày 20/6/2026, ông Chu Văn Ân vinh dự được Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam trao bằng vinh danh, phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân quốc gia" ngành nghề "Chế tác dòng nghệ thuật Gỗ lũa Trai vàng". Đây là sự ghi nhận đối với người nghệ nhân đã bền bỉ gắn bó với nghề, không ngừng sáng tạo, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Đồng thời, có sự đóng góp rất lớn trong việc giữ hồn nghề, truyền cảm hứng và đào tạo thế hệ kế cận, góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể của dân tộc.

Có lẽ, những gì mà ông Chu Văn Ân dành tâm huyết sưu tầm, sáng tạo trong thời gian qua đã thể hiện tư duy, nhân sinh quan của một người vô cùng trân trọng thiên nhiên, trân trọng lịch sử. Là "người giữ linh hồn của gỗ lũa", ông sẽ tiếp tục phát triển thương hiệu Chu Gia Trác Mộc, nỗ lực đem đến những giá trị vĩnh hằng cho điêu khắc gỗ và mỹ thuật điêu khắc truyền thống. Tin tưởng rằng, những giá trị không thể đong đếm, xác định của dòng gỗ lũa và các tác phẩm gỗ lũa do ông Chu Văn Ân và các nghệ nhân "xứ Đoài" sáng tạo, sẽ trở thành nền tảng để các thế hệ nghệ nhân mai sau tiếp tục nhìn lại cội nguồn, hiểu về thiên nhiên và giữ gìn những gì thuộc về lịch sử; khẳng định và tôn vinh bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên mới.