Cơ chế CCP củng cố năng lực vận hành thị trường chứng khoán

Tại Tọa đàm “30 năm ngành Chứng khoán Việt Nam: Động lực mới, Vị thế mới, Sức bật mới” ngày 21/10/2026, ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho biết, sau khi được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp, chứng khoán Việt Nam tiếp tục hiện đại hóa hạ tầng. Đặc biệt, cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) dự kiến vận hành nửa đầu năm 2027 sẽ nâng cao quản trị rủi ro, tiệm cận thông lệ quốc tế và thu hút dòng vốn dài hạn.

Thực tế, mô hình CCP đã có nền tảng pháp lý trong Luật Chứng khoán và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Đặc biệt, Thông tư số 145/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán, tạo cơ sở cho việc triển khai mô hình này.

Hiện nay, thị trường chứng khoán cơ sở Việt Nam chủ yếu áp dụng cơ chế bù trừ đa phương, trong khi thị trường chứng khoán phái sinh đã vận hành theo mô hình CCP từ năm 2017.

Khoảng 80% quốc gia trên thế giới đã áp dụng cơ chế CCP đối với thị trường chứng khoán cơ sở. Vì vậy, việc đưa mô hình này vào vận hành tại Việt Nam không đơn thuần nhằm đáp ứng yêu cầu nâng hạng mà còn là bước chuyển cần thiết để hoạt động bù trừ, thanh toán tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Về bản chất, CCP đóng vai trò là đối tác trung tâm, đứng giữa các bên tham gia giao dịch, trở thành bên mua đối với mọi bên bán và bên bán đối với mọi bên mua.

Thông qua cơ chế này, nghĩa vụ thanh toán được quản lý tập trung, giúp tăng cường khả năng kiểm soát rủi ro đối tác, hạn chế nguy cơ mất khả năng thanh toán và nâng cao tính an toàn của toàn bộ hệ thống.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Sơn lưu ý, việc triển khai CCP cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm và điều kiện thực tế của thị trường chứng khoán Việt Nam, đặc biệt là năng lực tài chính, quản trị rủi ro của các thành viên bù trừ và cơ chế ký quỹ đối với từng nhóm nhà đầu tư.

Theo đó, việc áp dụng CCP không có nghĩa là tất cả nhà đầu tư đều được miễn yêu cầu ký quỹ trước giao dịch.

Trong giai đoạn đầu, đối với nhà đầu tư cá nhân và các nhà đầu tư thông thường, cơ chế ký quỹ vẫn cần được duy trì nhằm bảo đảm an toàn thanh toán và hạn chế rủi ro cho hệ thống. Đối với nhà đầu tư tổ chức, cơ chế ký quỹ có thể được xem xét theo các điều kiện và quy định phù hợp.

Đây là điểm quan trọng trong thiết kế mô hình CCP, bởi mục tiêu không chỉ là tạo thuận lợi cho giao dịch mà còn phải bảo đảm khả năng kiểm soát rủi ro, nhất là khi thị trường bước vào giai đoạn phát triển với quy mô ngày càng lớn.

Về tiến độ triển khai, ông Nguyễn Sơn cho biết, VSDC đang tích cực chuẩn bị các điều kiện cần thiết về tổ chức, nhân sự, công nghệ và cơ sở vật chất.

Đáng chú ý, VSDC đã thành lập công ty con do VSDC sở hữu 100% vốn, hoạt động theo mô hình pháp nhân độc lập, nhằm chuẩn bị cho việc tổ chức và vận hành cơ chế đối tác bù trừ trung tâm.

Theo kế hoạch, trong quý I hoặc quý II/2027, sau khi hoàn tất các điều kiện chuẩn bị, VSDC dự kiến báo cáo Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xem xét việc đưa mô hình CCP vào vận hành chính thức.

Như vậy, nếu triển khai đúng lộ trình, năm 2027 có thể đánh dấu bước chuyển quan trọng của hạ tầng thanh toán chứng khoán Việt Nam, từ cơ chế bù trừ hiện hành sang mô hình quản lý rủi ro tập trung theo thông lệ quốc tế.

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp, việc tiếp tục hoàn thiện hạ tầng hậu giao dịch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Không chỉ hỗ trợ duy trì các tiêu chí nâng hạng, CCP còn được kỳ vọng tạo nền tảng để thị trường nâng cao năng lực hấp thụ dòng vốn quốc tế, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các nhà đầu tư tổ chức và phát triển thêm những sản phẩm tài chính mới.

Từ góc nhìn của lãnh đạo VSDC, hiện đại hóa hạ tầng giao dịch, bù trừ và thanh toán là quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị vận hành thị trường, công ty chứng khoán và các ngân hàng lưu ký.

Việc đưa CCP vào vận hành vì vậy không chỉ là thay đổi về kỹ thuật thanh toán, mà còn góp phần nâng cao chất lượng vận hành, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và tạo nền tảng cho thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển theo hướng an toàn, minh bạch và bền vững hơn trong giai đoạn mới.