Cơ hội bứt phá thu hút FDI chất lượng cao và bài toán thể chế - hạ tầng - nhân lực

Chiều 15/4, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức Diễn đàn: “Xu hướng đầu tư công nghiệp Bắc Bộ - Cơ hội và thách thức 2026”. Tại diễn đàn này, phiên thảo luận chủ đề "Cơ hội bứt phá thu hút FDI chất lượng cao và bài toán thể chế - hạ tầng - nhân lực" đã thu hút nhiều chuyên gia, doanh nghiệp trong nước và quốc tế đưa ra những giải pháp hữu ích.

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Cảnh Cường, Giảng viên chuyên gia, Trường đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyên Tham tán Công sứ tại Bỉ - EU cho biết, thời kỳ các nhà đầu tư chỉ tìm kiếm lao động giá rẻ và những ưu đãi thuế đơn thuần đã khép lại. Thay vào đó, một thế hệ FDI mới đang đặt ra những câu hỏi hoàn toàn khác: nguồn nhân lực chất lượng cao đến đâu, hạ tầng có đáp ứng sản xuất hiện đại không, môi trường pháp lý có minh bạch và ổn định hay không, và quan trọng nhất - doanh nghiệp trong nước có thực sự tham gia được vào chuỗi cung ứng?

Để đón bắt làn sóng FDI thế hệ mới, chuyên gia Nguyễn Cảnh Cường cũng đưa ra năm định hướng chính sách rất rõ ràng. Trước hết, Việt Nam phải chuyển từ thu hút đại trà sang thu hút có chọn lọc, tập trung vào các lĩnh vực chiến lược như công nghệ cao, bán dẫn, năng lượng tái tạo và công nghiệp số. Không phải mọi dòng vốn đều có giá trị như nhau, và mục tiêu phải là "tốt hơn" chứ không phải "nhiều hơn".

Thứ hai, thay vì chạy đua ưu đãi thuế dàn trải, vốn đã bị vô hiệu hóa một phần bởi thuế tối thiểu toàn cầu, cần chuyển sang các chính sách hỗ trợ thông minh, gắn với nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ.

Thứ ba, phá bỏ rào cản liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa, bởi đây chính là điểm yếu lớn nhất hiện nay, khiến sự lan tỏa về công nghệ và kỹ năng còn quá hạn chế.

Thứ tư, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phải trở thành ưu tiên hàng đầu, không thể chỉ dựa vào lao động phổ thông. Điều đó đòi hỏi đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục STEM, đào tạo nghề bài bản và hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường với doanh nghiệp. 

Thứ năm, hạ tầng – đặc biệt là logistics, năng lượng và hạ tầng số – phải được phát triển đồng bộ, bởi không có điện ổn định, giao thông hiệu quả và kết nối số hiện đại, mọi lời mời gọi đầu tư đều trở nên vô nghĩa.

Tất cả những định hướng trên chỉ có thể thành công nếu chất lượng thể chế được nâng tầm. Nhà đầu tư thế hệ mới coi trọng sự minh bạch, tính nhất quán của pháp luật và khả năng dự báo chính sách hơn bất kỳ một ưu đãi ngắn hạn nào. Cải cách thủ tục hành chính, giảm rào cản, nâng cao hiệu quả thực thi không chỉ giúp Việt Nam hấp dẫn hơn, mà còn đáng tin cậy hơn trong mắt các tập đoàn đa quốc gia. 

Chia sẻ về những yêu cầu mà doanh nghiệp Singapore đang cần hiện nay khi đầu tư vào các khu công nghiệp hiện nay, ông Seck Yee Chung - Phó Chủ tịch Hiệp hội doanh nghiệp Singapore tại Việt Nam cho biết, Singapore là một trong những nhà đầu tư hàng đầu tại Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay khi những bất ổn địa chính trị, thuế quan biến động, chiến tranh thương mại, giá dầu thay đổi,... thì điều quan trọng nhất đối với các nhà đầu tư là xem xét liệu một địa điểm cụ thể, một quốc gia nào mang lại sự ổn định về chính trị, xã hội và kinh tế. 

Về khía cạnh này, ông Seck Yee Chung bày tỏ: "Tôi ghi nhận và bày tỏ sự trân trọng đối với sự lãnh đạo của Việt Nam, các doanh nghiệp tại Việt Nam cũng như ban lãnh đạo tại Singapore trong việc nỗ lực chứng minh cho cộng đồng các bên liên quan và doanh nghiệp thấy rằng, Việt Nam có sự ổn định, có cách thức để thích nghi, để kiên trì và tìm kiếm những cơ hội mới".

Ông Seck Yee Chung cũng cho biết, khi lựa chọn địa điểm đầu tư, có nhiều yếu tố tác động như cơ sở hạ tầng, năng lượng, giao thông,… tuy nhiên, tại thời điểm này, một trong những nhân tố đóng vai trò quan trọng là nguồn vốn con người. "Chúng tôi đã làm việc với rất nhiều nhà đầu tư, rất nhiều doanh nghiệp nước ngoài đến Việt Nam và họ đều chỉ ra những điểm tích cực và đánh giá cao ở Việt Nam chính là nguồn vốn con người" – ông nói và thông tin thêm rằng Việt Nam rất tập trung vào giáo dục, từ việc học tiếng Anh cho trẻ em từ nhỏ, đến việc chú trọng vào khoa học và toán học... điều này đã giúp tạo ra một lực lượng lao động có thể mở rộng quy mô, nâng cao tay nghề, đào tạo lại và tạo ra giá trị gia tăng khi Việt Nam muốn tiến lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi nói về phát triển nguồn vốn con người, ngoài trường học và đào tạo, ông Seck Yee Chung cũng muốn nhấn mạnh đến việc tạo ra các khu đô thị tích hợp, nơi con người có thể sống, làm việc và vui chơi. Về cơ sở hạ tầng, chúng ta chắc chắn đã thấy rất nhiều sự cải thiện trong suốt 20 năm qua.

Ông Chu Việt Cường, đại diện Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, để đồng hành cùng các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nhiều hoạt động đã được triển khai đa dạng, phong phú, bao gồm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kỹ thuật; hỗ trợ đào tạo đội ngũ quản lý nhằm áp dụng các quy trình tiêu chuẩn quốc tế.

Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp (IDC) cũng được đầu tư từ nguồn vốn Nhà nước và vốn ODA để trang bị các loại máy móc, thiết bị hiện đại, tạo điều kiện cho doanh nghiệp sử dụng trong sản xuất, gia công, cũng như phục vụ kiểm định chất lượng, qua đó nâng cao chất lượng sản phẩm.

Các chương trình tư vấn, cải tiến sản xuất cũng được triển khai thông qua phối hợp với các chuyên gia đến từ các doanh nghiệp hàng đầu, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam cải thiện năng lực sản xuất. Tất cả các hoạt động này đều hướng tới mục tiêu giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI toàn cầu.

Theo ông Cường, thời gian qua, trình độ của các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã được nâng lên đáng kể. Một số doanh nghiệp từng bước cải thiện năng lực, sẵn sàng cả về chi phí và máy móc, thiết bị để tham gia vào các khâu sản xuất có yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung ở các công đoạn đơn giản, giá trị gia tăng thấp. Hàng năm, các hoạt động hỗ trợ định hướng thị trường cho doanh nghiệp được triển khai như tổ chức các đoàn doanh nghiệp Việt Nam tham gia kết nối tại Nhật Bản, Hàn Quốc, UAE…; đồng thời thường xuyên tổ chức hội chợ, triển lãm quốc tế về công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam nhằm tăng cường giao lưu, kết nối giữa doanh nghiệp trong nước và quốc tế. Bên cạnh đó, việc phối hợp với các Sở Công Thương để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong 5 lĩnh vực cũng được đẩy mạnh, qua đó giúp các doanh nghiệp FDI dễ dàng tìm kiếm đối tác phù hợp với nhu cầu.

Trong thời gian tới, ông Cường cho biết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển công nghiệp hỗ trợ theo hướng đồng bộ, hiệu quả; trong đó trọng tâm là rà soát, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 205/2025/NĐ-CP của Chính phủ và triển khai thực chất Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ nhằm tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển.