Con cua và huyền thoại mới của đất mũi Cà Mau
Từng chỉ là con vật “bắt để ăn cho qua bữa đói” trong những vuông tôm thất bát, con cua biển Cà Mau ngày nay đã trở thành ngành hàng chiến lược 700 triệu USD/năm.
Con cua gánh một thời xóa đói giảm nghèo
Cà Mau - vùng đất cuối trời Tổ quốc với ba mặt giáp biển, hơn 80.000 ha rừng ngập mặn và trên 300.000 ha đất nuôi trồng thủy sản, từng là thủ phủ của cái nghèo. Những năm 1990 - đầu 2000, phong trào đào vuông nuôi tôm sú quảng canh bùng nổ. Nhưng cái vòng luẩn quẩn "được mùa mất giá, được giá mất mùa, dịch bệnh trắng vuông" đã đẩy hàng vạn hộ dân ven biển Năm Căn, Ngọc Hiển, Đầm Dơi, Phú Tân vào cảnh nợ nần.
Trong thế cùng cực, người dân phát hiện ra một "cứu tinh" ngay dưới chân rừng đước: Con cua biển tự nhiên chui vào vuông tôm, ăn thức ăn thừa, lớn lên chắc thịt mà không tốn một đồng thức ăn công nghiệp. Từ nuôi xen canh tự phát, mô hình tôm - cua - cá dưới tán rừng hình thành. Nhà nghèo không có vốn mua thức ăn, thuốc, quạt nước như nuôi tôm thẻ, chỉ cần thả vài ngàn con cua giống giá rẻ vào vuông tôm quảng canh, đắp bờ, giữ nước, giữ rừng là có thu.

Từ đó, con cua đã làm nên kỳ tích giảm nghèo với diện tích nuôi liên tục mở rộng. Giai đoạn 2016-2025, diện tích nuôi cua của Cà Mau tăng từ 220.000 ha lên 365.500 ha, sản lượng từ 17.400 tấn lên 36.500 tấn/năm. Toàn tỉnh hiện có hơn 45.000 hộ sống bằng nghề cua. Từ chỗ "lấy cua bù lỗ cho tôm", nhiều hộ ở xã Năm Căn nay thu hoạch 30-45 tấn cua/tháng cho cả xã, thu nhập ổn định và "không ngừng tăng lên". Tỉnh có hơn 70 trại sản xuất cua giống, 330 trại luân phiên tôm - cua, 300 cơ sở ương dưỡng, sản lượng 2025 ước đạt 1,1 tỷ con giống, đáp ứng 100% nhu cầu trong tỉnh và bán ra cả vùng ĐBSCL.
Con cua từ xóa đói đã đột phá đưa Cà Mau thành trung tâm sản xuất cua lớn nhất Việt Nam, chiếm 78% diện tích và 53% sản lượng cua cả nước.
Từ vuông rừng ra bàn tiệc thế giới
Nếu con tôm nước lợ từng là "vua xuất khẩu", thì nay con cua đang trỗi dậy thành ngành hàng chiến lược thứ hai của Cà Mau. Hiện cua Cà Mau xuất khẩu khoảng 700 triệu USD/năm, trong đó hơn 70% sang Trung Quốc dưới dạng cua sống cao cấp làm quà biếu. Thịt cua Cà Mau sống trong rừng ngập mặn không hóa chất, nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào nên chắc, thơm, ngọt vượt trội: hàm lượng protein trong thịt đạt 14,34 - 19,99%, gạch cua béo 5,64 - 10,62% lipid.

Nhận thấy giá trị đó, cuối năm 2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường Cà Mau đã ban hành kế hoạch lịch sử: xây dựng vùng nguyên liệu 50.000 ha phục vụ xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc đến năm 2030. Theo đó, ít nhất 30.000 ha đạt VietGAP hoặc tương đương, 20% sản lượng vào chuỗi liên kết doanh nghiệp. Tỉnh đã xác lập vùng trọng điểm cua tại Năm Căn, Ngọc Hiển, Đầm Dơi, Phú Tân để phát triển dòng giá trị cao: Cua lột, cua gạch, cua bóc nõn, cua cấp đông, nuôi tuần hoàn RAS tái sử dụng >90% nước với mục tiêu 5.000 hộ nuôi RAS.
Bên cạnh đó, ngành nông nghiệp phối hợp Công ty CCIC của Trung Quốc đặt trung tâm chứng nhận tại Cà Mau, áp dụng thống nhất truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và nhật ký nuôi số hóa. Vì vậy, cua Cà Mau đã được Cục Sở hữu trí tuệ bảo hộ nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý - nền tảng pháp lý để vươn ra Nhật, Hàn, EU, Bắc Mỹ. Đó chính là tầm nhìn quốc gia về chuỗi giá trị từ con giống - nuôi sinh thái - chế biến sâu - thương hiệu quốc tế.
Ưu thế trước các mô hình thủy sản
Nếu đặt con cua cạnh các "đàn anh" thủy sản, ưu thế hiện ra rất rõ. Chẳng hạn như nuôi con tôm thẻ chân trắng cho năng suất cao nhưng là canh bạc: Vốn đầu tư hàng trăm triệu/ha cho ao lót bạt, điện, quạt, thức ăn, thuốc; rủi ro dịch đốm trắng, EMS chỉ sau một đêm trắng tay; ô nhiễm nước thải, kháng sinh bị thị trường EU, Mỹ cảnh báo. Ngược lại, cua quảng canh cải tiến tại Cà Mau gần như không cần thức ăn công nghiệp, không dùng kháng sinh, tận dụng thức ăn tự nhiên. Vốn thấp, ít dịch bệnh, tỷ lệ mất trắng cực thấp. Năng suất tuy chỉ trên 100kg/ha/năm nhưng giá 400.000 - 800.000 đ/kg cua gạch, lợi nhuận ròng/ha ổn định và không nợ ngân hàng.

Đối với nuôi tôm sú quảng canh tuy cũng thấp vốn nhưng bấp bênh theo con nước, giá dao động. Khi ghép thêm cua mật độ thưa 4 con/m2, nông dân có "2 vụ trong 1 vuông": Tôm thu ngắn ngày, cua thu rải vụ quanh năm, lấy ngắn nuôi dài. Đây là mô hình đã được quốc tế công nhận và đang có 20.000 ha đạt chứng nhận Naturland, ASC, EU Organic với sản lượng 2.000 tấn/năm - điều tôm thâm canh khó mơ tới.
Đối với các mô hình nuôi cá nước ngọt như cá tra, cá rô phi… xứ Cà Mau càng có ưu thế. Cá tra cần diện tích nước ngọt, phụ thuộc hoàn toàn thức ăn viên và giá thế giới bấp bênh. Cua Cà Mau lại sống cùng rừng, giữ rừng. Rừng đước cho cua nơi trú, lá rụng cho mùn nuôi phiêu sinh vật làm mồi; cua thải phân bón lại cho rừng. Mô hình tôm - cua - rừng được Bộ Nông nghiệp đánh giá là hình mẫu kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu, góp phần thực hiện cam kết Net-Zero 2050.

Nếu xét về phương pháp canh tác, nuôi thâm canh chỉ dành cho đại gia có vốn. Nuôi cua quảng canh, nuôi hộp nhựa RAS với 2.090 hộp hiện nay, hay vỗ béo cua ốp thành cua lột, cua gạch - hộ nghèo cũng làm được. Phụ nữ, người già ở nhà trông vuông cua vẫn có thu nhập. Đó là kiểu "xã hội hóa làm giàu" mà không mô hình thủy sản nào sánh được. Nói ngắn gọn: Nuôi cua quảng canh có "4 tốt nhất": Rẻ nhất để đầu tư, sạch nhất để ăn, xanh nhất để phát triển, bền nhất để thoát nghèo - đó là bộ tứ ưu thế tuyệt đối của con cua Cà Mau.
Tôn vinh con cua như "Quốc bảo"
Sự coi trọng của chính quyền Cà Mau với con cua chưa bao giờ rõ như ba năm gần đây. Đỉnh cao là Ngày hội Cua Cà Mau lần thứ II năm 2025 với chủ đề "Cua Cà Mau: Hương rừng - Vị biển", diễn ra hoành tráng từ 16-22/11/2025 tại Quảng trường Phan Ngọc Hiển. Đó không đơn thuần là lễ hội ăn uống mà được thiết kế như một sự kiện cấp tỉnh liên hoàn văn hóa - kinh tế - ngoại giao.
Tại Lễ khai mạc tối 16/11 do Chủ tịch HĐND tỉnh Phạm Văn Thiều chủ trì, với chương trình nghệ thuật tái hiện hành trình "bám biển, giữ rừng, gây dựng thương hiệu cua". Hơn 270 gian hàng OCOP, khởi nghiệp, ẩm thực cua quy tụ doanh nghiệp cả nước.
Hội thảo quốc tế "Đổi mới sáng tạo phát triển bền vững ngành cua biển Việt Nam" và Hội nghị Liên kết chuỗi sản xuất - tiêu thụ cua (17/11) do UBND tỉnh phối hợp Hội Thủy sản Việt Nam tổ chức, có cả doanh nghiệp Trung Quốc dự và ký biên bản hợp tác.
Tâm điểm lễ hội là hàng loạt hoạt động xung quanh con cua: Liên hoan Đờn ca tài tử, quảng diễn món ngon từ cua, tour trải nghiệm bắt cua dưới tán rừng, và chương trình "Xin chào Cà Mau" tại TP.HCM để gọi vốn đầu tư.

Biểu tượng cua Cà Mau tại khu du lịch Đất Mũi thu hút rất đông du khách đến check-in chụp ảnh.
Phát biểu tại Ngày hội, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam gọi Cà Mau xứng đáng là "Thủ phủ cua của Việt Nam", hình ảnh con cua kiên cường bám đất giữ rừng đước chính là ẩn dụ cho tinh thần người Cà Mau: Kiên nhẫn, bền bỉ, khát vọng vươn lên. Dịp này, Thứ trưởng đã đề nghị tỉnh phối hợp Bộ Văn hóa đưa Ngày hội Cua thành sự kiện văn hóa - du lịch cấp vùng, tiến tới lễ hội quốc gia.
Từ một lễ hội địa phương, con cua nay gánh trên mình thông điệp quốc gia: phát triển kinh tế biển xanh, bảo vệ rừng ngập mặn và đưa thương hiệu Việt ra thế giới.
Từ vuông tôm nghèo xác xơ đến vùng nguyên liệu 50.000 ha xuất khẩu chính ngạch; từ món ăn chống đói đến sản phẩm 700 triệu USD được gắn mã QR lên máy bay sang Thượng Hải, Bắc Kinh - hành trình con cua Cà Mau chính là hành trình hóa Rồng của đất Mũi.
Và khi cả chính quyền, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân cùng cúi xuống nâng niu một con cua, thì đó không còn là con vật dưới bùn đất nữa - đó là tương lai của vùng đất Mũi.
Hồng Ân
Lãnh đạo Chính phủ, Quốc hội gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu nhân Ngày Nhà giáo Việt NamChiều 19/11, tại trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu năm 2026 nhân dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 nhằm tôn vinh, tri ân những đóng góp to lớn của đội ngũ nhà giáo cả nước đối với sự nghiệp trồng người.