Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa

Địa phương
09:53 PM 22/11/2026

Trong 10 tháng năm 2026, du lịch Thanh Hóa ước đón 16,246 triệu lượt khách, tổng thu đạt khoảng 45.227 tỷ đồng. Đằng sau những con số tăng trưởng ấy, kho tàng di sản văn hóa, lịch sử và thiên nhiên đang mở ra dư địa phát triển mới cho ngành du lịch. Từ chuyển đổi số, bảo tồn giá trị nguyên gốc đến đổi mới phương thức khai thác, Thanh Hóa đang từng bước tìm lời giải cho bài toán chuyển hóa tài nguyên di sản thành nguồn lực kinh tế, tạo sức hút cho điểm đến quanh năm.

Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa- Ảnh 1.

Khu Di tích lịch sử văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đền Bà Triệu (xã Triệu Lộc) - Một trong những điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá xứ Thanh.

Số hóa để di sản không chỉ nằm trong ký ức

Hiếm có vùng đất nào sở hữu chiều sâu lịch sử, văn hóa phong phú như xứ Thanh. Từ những dấu tích của buổi bình minh lịch sử tại núi Đọ, hang Con Moong, Đa Bút, Hoa Lộc, nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ đến những vùng đất phát tích, trung hưng gắn với các vương triều, dòng họ và nhân vật lịch sử; từ hệ thống di tích cách mạng đến những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ, tất cả đã tạo nên một không gian di sản đa tầng, giàu bản sắc.

Đó không chỉ là niềm tự hào về quá khứ, mà còn là nguồn tài nguyên đặc biệt để Thanh Hóa phát triển du lịch, mở rộng không gian văn hóa và tạo dựng sức hấp dẫn riêng cho điểm đến. Tuy nhiên, giá trị của di sản không tự nhiên chuyển hóa thành lợi thế phát triển. Nếu chỉ dừng lại ở việc bảo vệ những gì đã có, di sản có thể được gìn giữ về mặt vật chất nhưng chưa chắc đã thực sự hiện diện sống động trong đời sống đương đại.

Muốn di sản tiếp tục phát huy sức sống, cần thay đổi cách tiếp cận: từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị; từ lưu giữ tư liệu sang kiến tạo những phương thức tiếp cận mới, giúp công chúng hiểu, cảm nhận và trải nghiệm di sản. Trong tiến trình ấy, chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà còn là phương thức mở rộng không gian tồn tại và lan tỏa giá trị di sản.

Ngày 22/8/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Kế hoạch số 319/KH-UBND về tuyên truyền, quảng bá giá trị văn hóa, truyền thống lịch sử, vùng đất, con người và các điểm đến du lịch đặc sắc của tỉnh đến bạn bè trong nước và quốc tế, giai đoạn 2026-2030. Đây là cơ sở để tăng cường quảng bá hình ảnh xứ Thanh, đưa những giá trị văn hóa, lịch sử và tài nguyên du lịch đến gần hơn với công chúng.

Theo ông Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, muốn xây dựng chiến lược cụ thể trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, trước hết cần đẩy mạnh số hóa di sản.

Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa- Ảnh 2.

Trong 2 ngày 23 và 24/11/2026, Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ sẽ mở cửa miễn phí vé tham quan.

Tại Thành Nhà Hồ, hành trình khám phá di sản đang được mở rộng bằng những phương thức tiếp cận mới. Không chỉ tham quan hệ thống trưng bày, nghe thuyết minh trực tiếp, du khách còn có thể sử dụng mã QR, mô hình 3D, hình ảnh 360° và công nghệ tương tác để tìm hiểu lịch sử, kiến trúc cùng những giá trị đặc sắc của di sản.

Từ những dữ liệu được số hóa, di sản không còn chỉ được tiếp cận qua những câu chuyện thuyết minh hay những dấu tích hiện hữu, mà có thêm khả năng tái hiện không gian, kiến trúc và những lớp thông tin lịch sử bằng hình thức trực quan. Công nghệ vì thế góp phần thu hẹp khoảng cách giữa di sản với du khách, đặc biệt là những người muốn khám phá lịch sử bằng các phương thức trải nghiệm hiện đại.

Không dừng lại ở những ứng dụng hiện có, thời gian tới, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ sẽ mở rộng các trải nghiệm số, xây dựng phòng thuyết minh 3D, phát triển các sản phẩm ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trong đó có tham quan ảo VR360 tại di tích. Mục tiêu là tạo dựng không gian trải nghiệm lịch sử trực quan, tăng khả năng tiếp cận và phát huy giá trị di sản trong môi trường số.

Cùng với Thành Nhà Hồ, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa cũng đang tích cực triển khai chuyển đổi số. Đang lưu giữ hơn 30.000 tư liệu, hiện vật có giá trị về văn hóa, lịch sử và khoa học, bảo tàng đã số hóa từ 10-15% hiện vật, tư liệu trong giai đoạn 2023-2025. Trong 5 năm tiếp theo, đơn vị đặt mục tiêu số hóa từ 20-30% tổng số hiện vật đang lưu giữ.

Những con số này cho thấy nỗ lực từng bước đưa kho tàng tư liệu, hiện vật từ không gian lưu trữ truyền thống sang môi trường dữ liệu số. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn, đồng thời mở rộng khả năng khai thác, nghiên cứu và quảng bá các giá trị di sản.

Dẫu vậy, số hóa di sản không phải là công việc chỉ cần đầu tư thiết bị hay đưa tư liệu lên nền tảng công nghệ. Phía sau mỗi dữ liệu số là quá trình kiểm kê, xác minh, chuẩn hóa, bảo quản và thẩm định giá trị. Trong khi hệ thống di tích của tỉnh có số lượng lớn, phân bố rộng ở nhiều vùng miền, nguồn lực về kinh phí, nhân lực chuyên môn và thời gian vẫn là những thách thức không nhỏ. Đáng quan tâm hơn, không ít di sản, nhất là di sản phi vật thể, đang đứng trước nguy cơ mai một nếu không được ghi chép, lưu giữ và truyền dạy kịp thời.

"Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải kịp thời ghi chép, thu âm, ghi hình, hệ thống hóa và lưu trữ các giá trị văn hóa truyền thống. Số hóa di sản cần được triển khai đồng bộ với kiểm kê, bảo quản, tu bổ, phục dựng và truyền dạy, bảo đảm dữ liệu số phản ánh đúng giá trị gốc của di sản, có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm chứng chuyên môn", Tiến sĩ Nguyễn Văn Hải, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa, khẳng định.

Bởi vậy, thước đo của chuyển đổi số không nằm ở số lượng dữ liệu được đưa lên hệ thống, mà quan trọng hơn là khả năng bảo vệ tính xác thực, lưu giữ đầy đủ giá trị gốc và tạo điều kiện để di sản tiếp tục được nghiên cứu, trao truyền, lan tỏa. Công nghệ có thể giúp di sản hiện diện rộng hơn, nhưng chính chiều sâu văn hóa mới tạo nên sức sống và sức hấp dẫn lâu dài của di sản.

Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa- Ảnh 3.

Pù Luông không chỉ hấp dẫn du khách với vẻ đẹp hoang sơ, núi non hùng vĩ mà còn là địa chỉ văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Mường, người Thái Thanh Hóa.

Bảo tồn là nền tảng, khai thác là con đường phát huy giá trị

Nếu số hóa mở rộng khả năng tiếp cận thì bảo tồn chính là điều kiện tiên quyết để di sản có thể phát huy giá trị lâu dài. Đây cũng là nguyên tắc xuyên suốt trong định hướng phát triển du lịch gắn với tài nguyên văn hóa và thiên nhiên tại Thanh Hóa.

Một di sản chỉ có thể trở thành nguồn lực phát triển khi những giá trị làm nên bản sắc của nó được gìn giữ. Khai thác thiếu kiểm soát có thể tạo ra lợi ích trước mắt, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm chính tài nguyên tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến. Vì thế, bài toán đặt ra không phải khai thác được bao nhiêu, mà là khai thác như thế nào để vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa bảo toàn được những giá trị văn hóa, lịch sử và sinh thái cho các thế hệ mai sau.

Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, quan điểm này được thể hiện trong cách tiếp cận phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học.

Sở hữu hệ sinh thái núi đá vôi cùng hàng nghìn loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm, Pù Luông đã được phê duyệt Đề án du lịch sinh thái vào năm 2023, làm cơ sở quy hoạch các điểm và tuyến du lịch. Trong đó, tuyến trekking đỉnh Pù Luông và tuyến trải nghiệm, giáo dục môi trường rừng tại thác Canh Chan đã đón nhiều đoàn khách đến tham quan, tìm hiểu thiên nhiên.

Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa- Ảnh 4.

Pù Luông có điều kiện phát triển những sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng giàu tính trải nghiệm.

Ông Lê Đình Phương, Giám đốc Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, cho biết: "Quan điểm xuyên suốt của chúng tôi là phát triển du lịch phải gắn với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Về lâu dài, bảo tồn và phát triển không phải hai mục tiêu đối lập. Chúng tôi xác định bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học phải là nền tảng cho mọi hoạt động phát triển, hướng tới gìn giữ giá trị thiên nhiên lâu dài và cải thiện đời sống người dân".

Với lợi thế về cảnh quan, hệ sinh thái và văn hóa cộng đồng, Pù Luông có điều kiện phát triển những sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng giàu tính trải nghiệm. Khi được tổ chức phù hợp, các hoạt động du lịch không chỉ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm cộng đồng trong bảo vệ thiên nhiên.

Điều đáng nói, giá trị của mô hình này không chỉ nằm ở khả năng thu hút du khách đến với một vùng đất, mà còn ở sự gắn kết giữa bảo tồn tài nguyên và sinh kế cộng đồng. Khi người dân được hưởng lợi từ những giá trị thiên nhiên, văn hóa hiện hữu, bảo tồn không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý mà trở thành trách nhiệm và lợi ích thiết thân của cộng đồng.

Cùng với tài nguyên thiên nhiên, những không gian văn hóa tâm linh cũng là nguồn lực quan trọng để Thanh Hóa phát triển các sản phẩm du lịch đặc sắc. Tiêu biểu là Cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn, gồm đền Hàn Sơn, đền Ngã Ba Bông, gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội, Thanh Hóa giữ vai trò quan trọng với hệ thống nghi lễ và không gian thờ tự mang đậm căn tính xứ Thanh. Việc nghiên cứu, sưu tầm, xuất bản các công trình về tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ góp phần bảo tồn giá trị di sản, đồng thời tạo cơ sở để phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch tâm linh.

Sức hấp dẫn của di sản tâm linh không chỉ đến từ kiến trúc, cảnh quan hay không gian thờ tự, mà còn được tạo nên bởi tính nguyên bản và sự chuẩn mực trong thực hành tín ngưỡng. Việc tăng cường quản lý, duy trì nghiêm ngặt các quy tắc truyền thống như thanh đồng phải chay tịnh trước khi hầu, áo hầu được hơ qua hương để tẩy uế, trang phục và vũ đạo phù hợp với từng giá thánh... góp phần gìn giữ những giá trị đặc trưng của nghi lễ, tạo nên sức hút riêng đối với du khách.

Không gian văn hóa xứ Thanh cũng được giới thiệu, quảng bá thông qua các hoạt động giao lưu bên ngoài địa phương. Theo Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Thuận, Hội Bảo vệ di sản Hát văn và Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức một số cuộc giao lưu tại các di tích thờ Nữ thần ở Thái Lan, Hàn Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc) và Đài Loan (Trung Quốc), qua đó quảng bá nét văn hóa tâm linh đặc sắc của xứ Thanh.

Từ Pù Luông đến Hàn Sơn, từ bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên đến gìn giữ thực hành tín ngưỡng truyền thống, có thể thấy tài nguyên du lịch của Thanh Hóa không chỉ nằm ở cảnh quan hay những công trình kiến trúc, mà còn hiện diện trong chiều sâu văn hóa và đời sống cộng đồng. Đây là lợi thế để địa phương tạo ra những sản phẩm có bản sắc, khác biệt, thay vì chỉ cạnh tranh bằng quy mô hay số lượng điểm đến.

Tuy nhiên, để nguồn lực ấy được phát huy hiệu quả, khai thác du lịch cần đi cùng trách nhiệm tái đầu tư. Một phần nguồn thu cần được dành cho tu bổ, tôn tạo, bảo quản di tích, duy trì hoạt động văn hóa truyền thống và gìn giữ môi trường sinh thái. Đó không chỉ là yêu cầu về bảo tồn, mà còn là điều kiện để duy trì sức hấp dẫn của điểm đến, bảo đảm nguồn tài nguyên du lịch không bị bào mòn trong quá trình khai thác.

Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực phát triển du lịch Thanh Hóa- Ảnh 5.

Hành trình về Lam Kinh có thể trở thành một lựa chọn giàu sức gợi, nơi du khách tìm hiểu câu chuyện Anh hùng Lê Lợi.

Từ lợi thế di sản đến bài toán du lịch bốn mùa

Điểm mạnh, đồng thời cũng là thách thức lớn của du lịch Thanh Hóa, nằm ở tính mùa vụ. Du lịch biển tạo nên sức hút lớn trong những tháng hè, nhưng để ngành du lịch duy trì nhịp tăng trưởng ổn định, cần thêm những sản phẩm đủ sức hấp dẫn du khách trong các thời điểm còn lại của năm.

Ở góc độ này, di sản văn hóa, lịch sử và du lịch tâm linh không chỉ là phần bổ trợ cho du lịch biển, mà còn có thể trở thành một trong những trụ cột giúp mở rộng mùa du lịch, đa dạng hóa thị trường và hành vi trải nghiệm của du khách.

Mùa xuân, du khách tìm về các lễ hội, không gian tín ngưỡng và những điểm đến tâm linh. Khi tiết trời mùa thu dịu mát, hành trình về Lam Kinh có thể trở thành một lựa chọn giàu sức gợi, nơi du khách tìm hiểu câu chuyện Anh hùng Lê Lợi dấy nghĩa cùng những huyền tích gắn với các đời vua Lê và những người từng sẵn sàng xả thân cứu chúa, xây dựng giang sơn.

Mỗi mùa một trải nghiệm, mỗi vùng đất một câu chuyện, mỗi di sản một giá trị riêng. Nếu được kết nối thành những hành trình hợp lý, các sản phẩm du lịch văn hóa, tâm linh, sinh thái và cộng đồng sẽ góp phần mở rộng không gian trải nghiệm, giảm sự phụ thuộc vào mùa cao điểm, đồng thời tạo thêm lý do để du khách quay trở lại Thanh Hóa.

Theo thông tin của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong 10 tháng năm 2026, Thanh Hóa ước đón 16,246 triệu lượt khách, đạt 96,7% kế hoạch năm; tổng thu du lịch đạt khoảng 45.227 tỷ đồng. Để hoàn thành mục tiêu cả năm đón 16,8 triệu lượt khách, tổng thu 49.500 tỷ đồng, ngành du lịch cần thu hút thêm khoảng 554.000 lượt khách và đạt thêm 4.273 tỷ đồng doanh thu.

Trong hai tháng cuối năm 2026, Thanh Hóa tiếp tục triển khai chuỗi sự kiện văn hóa, nghệ thuật và du lịch cộng đồng nhằm tạo thêm sản phẩm, trải nghiệm mới, thu hút du khách. Từ ngày 16 đến 18/11, Ngày hội Du lịch cộng đồng Pù Luông diễn ra với nhiều hoạt động giới thiệu văn hóa, ẩm thực và đời sống của đồng bào các dân tộc. Tiếp đó, từ ngày 22 đến 24/11, Ngày hội Văn hóa các dân tộc tỉnh Thanh Hóa được tổ chức tại Quảng trường Lam Sơn.

Đáng chú ý, chính sách miễn vé tham quan tại Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ và Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Lam Kinh trong hai ngày 23 và 24/11 được triển khai nhằm tạo thêm sức hút cho các điểm đến. Bước sang tháng 12, hoạt động kích cầu du lịch tiếp tục được thực hiện với Tuần du lịch Thanh Hóa và các tour, tuyến trải nghiệm có mức ưu đãi lên tới 70%.

Những hoạt động này góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch cuối năm, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên của tỉnh. Tuy nhiên, sức bật dài hạn không thể chỉ trông chờ vào các chương trình kích cầu theo thời điểm. Điều quan trọng hơn là hình thành được hệ sinh thái sản phẩm du lịch có khả năng kết nối, bổ trợ lẫn nhau, để mỗi di sản, mỗi vùng đất đều có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị du lịch.

Muốn vậy, cần nhìn nhận di sản không phải những điểm đến đơn lẻ, mà là nguồn tài nguyên có khả năng tạo ra giá trị xuyên suốt chuỗi dịch vụ: từ tham quan, trải nghiệm, lưu trú đến các hoạt động văn hóa, ẩm thực và dịch vụ cộng đồng. Khi những giá trị ấy được kết nối thành sản phẩm có chiều sâu, du khách không chỉ đến để tham quan mà còn có thêm lý do lưu lại lâu hơn, trải nghiệm nhiều hơn và chi tiêu nhiều hơn.

Từ số hóa để mở rộng khả năng tiếp cận, bảo tồn để gìn giữ giá trị nguyên gốc đến đổi mới phương thức khai thác để gia tăng hiệu quả kinh tế, Thanh Hóa đang từng bước mở ra hướng đi mới cho du lịch di sản. Đây không đơn thuần là câu chuyện làm mới cách quảng bá hay bổ sung thêm sản phẩm, mà sâu xa hơn là quá trình chuyển hóa những giá trị được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử thành nguồn lực phát triển trong hiện tại.

Di sản chỉ thực sự được đánh thức khi những giá trị của quá khứ không nằm yên trong hồ sơ, hiện vật hay những không gian trưng bày, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống, tạo sinh kế cho cộng đồng và đóng góp vào sự phát triển của địa phương. Khi bảo tồn trở thành nền tảng, công nghệ trở thành công cụ và khai thác được đặt trong tầm nhìn dài hạn, di sản xứ Thanh sẽ có thêm cơ hội phát huy giá trị, góp phần đưa du lịch vượt qua giới hạn mùa vụ, hướng tới phát triển bền vững.

Quỳnh Chi
Ý kiến của bạn
Lãnh đạo Chính phủ, Quốc hội gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam Lãnh đạo Chính phủ, Quốc hội gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam

Chiều 19/11, tại trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã gặp mặt các nhà giáo tiêu biểu năm 2026 nhân dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 nhằm tôn vinh, tri ân những đóng góp to lớn của đội ngũ nhà giáo cả nước đối với sự nghiệp trồng người.