Để kinh tế sinh học thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới

Hội thảo vừa là một diễn đàn học thuật, vừa là cầu nối chiến lược quy tụ các nhà quản lí, chuyên gia hàng đầu, viện nghiên cứu, quỹ đầu tư và khối doanh nghiệp. Thông qua hội thảo, góp phần hiện thực hóa các chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đưa kinh tế sinh học thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, vững chắc cho nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Tham dự hội thảo có PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương; ông Trần Văn Tùng, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Ông Bùi Duy Nghĩa, Trưởng phòng Thống kê Khoa học và Công nghệ, Viện Thống kê và Đánh giá khoa học; PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học;…

Tại hội thảo, thông tin từ Ban Tổ chức cho biết: Trong bối cảnh chuyển đổi xanh và toàn cầu hóa, kinh tế sinh học (bio-economy) đang trở thành trụ cột chiến lược định hình lại mô hình tăng trưởng của nhiều quốc gia. Công nghệ sinh học ngày nay không còn dừng lại ở phạm vi nghiên cứu hàn lâm mà đã chuyển hóa thành lực lượng sản xuất trực tiếp thông qua y sinh học hiện đại, nông nghiệp thông minh, dược liệu thiên nhiên và vật liệu sinh học thay thế.

Theo các báo cáo quốc tế từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Diễn đàn Kinh tế Sinh học Thế giới, quy mô nền kinh tế sinh học toàn cầu hiện đã đạt mức xấp xỉ 5.000 tỉ USD. Dự báo trong những thập kỷ tới, lĩnh vực này sẽ tăng trưởng vượt bậc, hướng tới cột mốc 30.000 tỉ USD vào giữa thế kỷ 21 (năm 2050), dự kiến đóng góp gần 1/3 (33%) tổng giá trị kinh tế toàn cầu. Tại các nền kinh tế phát triển ở Bắc Mỹ và châu Âu, kinh tế sinh học đã ghi nhận mức đóng góp thực tế từ 10% đến hơn 20% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Đối với Việt Nam, khu vực nông - lâm - thủy sản đóng góp 11% đến 12% trong tổng GDP khoảng 514 tỷ USD, đóng vai trò nền tảng vững chắc cho sự phát triển của kinh tế sinh học nông nghiệp và dược liệu. Theo các định hướng chiến lược quốc gia, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2045, ngành công nghiệp sinh học sẽ bứt phá để đóng góp từ 10% đến 15% vào tổng GDP cả nước.

Mặc dù vậy, con đường hiện thực hóa các mục tiêu kinh tế sinh học tại Việt Nam đang gặp không ít điểm nghẽn trầm trọng cần được tháo gỡ kịp thời. Điểm nghẽn đầu tiên và lớn nhất nằm ở cơ chế, chính sách tài chính và định giá tài sản trí tuệ hình thành từ Ngân sách Nhà nước. Các quy định pháp luật về quản lí, định giá và chuyển giao tài sản trí tuệ trong các cơ quan nghiên cứu công lập vẫn khiến các nhà khoa học và các viện trường lúng túng, thậm chí e ngại rủi ro pháp lí khi tiến hành hợp tác thương mại hóa với khối doanh nghiệp.

Điểm nghẽn thứ hai là sự thiếu vắng một thị trường kết nối cung - cầu công nghệ sinh học thực chất và đồng bộ. Các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh vẫn quen với việc nhập khẩu công nghệ nước ngoài hoặc sử dụng phương thức sản xuất truyền thống, thiếu niềm tin vào năng lực của các nhà khoa học trong nước, trong khi các nhà khoa học lại thiếu thông tin thị trường và kĩ năng quản trị kinh doanh để đưa sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng.

Thêm vào đó, nguồn vốn đầu tư cho giai đoạn nghiên cứu phát triển sản phẩm mẫu và thương mại hóa thử nghiệm còn vô cùng hạn chế, chưa hình thành được các quỹ đầu tư mạo hiểm chuyên biệt cho lĩnh vực công nghệ sinh học đầy tiềm năng nhưng nhiều rủi ro kỹ thuật này.

Để giải quyết những điểm nghẽn nêu trên, đòi hỏi phải có sự chung tay hành động đồng bộ từ cả hệ thống chính trị, cơ quan quản lí nhà nước, viện trường và cộng đồng doanh nghiệp thông qua một hệ thống giải pháp toàn diện.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) chia sẻ: Việt Nam là quốc gia sở hữu lợi thế vô cùng to lớn để phát triển kinh tế sinh học. Chúng ta là một trong những quốc gia có độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới, sở hữu nền nông nghiệp phát triển và nguồn phụ phẩm sinh học dồi dào chưa được khai thác hết giá trị.

Nghị quyết 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới đã khẳng định rõ: Công nghệ sinh học là ngành kinh tế-kỹ thuật quan trọng, là giải pháp then chốt để xây dựng nền kinh tế xanh, tuần hoàn. Mục tiêu đã được xác định đến năm 2045 là công nghệ sinh học đóng góp 10-15% vào GDP của cả nước.

Tuy nhiên, khoảng cách từ "phòng thí nghiệm" đến "thị trường" tại Việt Nam vẫn còn những khó khăn đáng kể. Do đó, cần sự chung tay góp sức của các nhà chính sách, nhà khoa học và doanh nghiệp trong tháo gỡ các nút thắt trên cũng như gia tăng liên kết và đồng lòng của tất cả các bên, cụ thể: nhà khoa học cần tư duy thị trường; doanh nghiệp cần chủ động đầu tư cho công nghệ sâu và cơ quan quản lý cùng các Hội nghề nghiệp cần tạo ra môi trường thể chế và thông tin thuận lợi nhất.

Tại hội thảo, PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh kinh tế sinh học không chỉ là câu chuyện của một ngành công nghệ hay một lĩnh vực sản xuất, mà còn là vấn đề về năng lực làm chủ công nghệ, khả năng chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế và sự gắn kết giữa nghiên cứu với yêu cầu phát triển của đất nước.

Tuy nhiên, dù có tiềm năng ứng dụng rộng lớn trong nông nghiệp, y dược, chế biến thực phẩm, bảo vệ môi trường... tiềm năng công nghệ không tự động chuyển thành giá trị kinh tế. Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm được thị trường chấp nhận vẫn là thách thức cần giải quyết. Do đó, phát triển kinh tế sinh học đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, năng lực khoa học và công nghệ, nguồn lực đầu tư và sự phối hợp giữa các chủ thể.

PGS.TS Huỳnh Thành Đạt bày tỏ mong muốn thông qua hội thảo, các đại biểu sẽ tập trung trao đổi vào những vấn đề thiết thực: đo lường đóng góp của công nghệ sinh học đối với nền kinh tế; đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường; giải quyết bài toán đầu tư và rủi ro; xây dựng hệ sinh thái kết nối cung-cầu công nghệ.

Đồng thời bày tỏ tin tưởng rằng, những ý kiến, kinh nghiệm được chia sẻ tại Hội thảo sẽ góp phần thúc đẩy thương mại hóa công nghệ sinh học, hiện thực hóa chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững đất nước.

Xuyên suốt hội thảo, các đại biểu và các diễn giả đã cùng nhau đối thoại cởi mở, mổ xẻ rào cản và đề xuất các khuyến nghị chính sách trình Chính phủ và các Bộ, ngành nhằm kiến tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho kinh tế sinh học Việt Nam.

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy yêu cầu tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, đồng thời phát triển hạ tầng thử nghiệm, cơ chế chia sẻ rủi ro và mạng lưới hợp tác.

Trọng tâm là đưa các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có đơn hàng, có năng lực sản xuất và đáp ứng yêu cầu thị trường, qua đó thúc đẩy thương mại hóa công nghệ sinh học, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.