Di sản, văn hóa đường sắt trong chiến lược phát triển kinh tế - du lịch quốc gia

Tham dự hội thảo có PGS, TS Dương Trung Ý - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản; Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương; Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam Đặng Sỹ Mạnh.

Ngoài ra, còn có sự tham dự của gần 200 đại biểu là lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương, đại diện các tỉnh thành có tuyến đường sắt đi qua, các nhà nghiên cứu, nhà khoa học cùng đông đảo doanh nghiệp du lịch, công nghệ và các tổ chức liên quan.

Hội thảo được tổ chức nhằm làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về vị trí của di sản, văn hóa đường sắt trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch, quảng bá hình ảnh đất nước và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Đồng thời, khẳng định giá trị của chặng đường 145 năm lịch sử hình thành và phát triển của Đường sắt Việt Nam luôn gắn liền với lịch sử dân tộc và mang trong mình hơi thở, sự giao thoa giữa quá khứ - hiện đại - tương lai.

Thông qua các tham luận và trao đổi tại hội thảo, hướng tới cung cấp luận cứ phục vụ hoạch định chính sách, góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa, di sản, tạo động lực phát triển kinh tế và du lịch, đồng thời lan tỏa hình ảnh người lao động đường sắt kỷ luật, tận tụy, sáng tạo, phục vụ nhân dân.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam - nhấn mạnh: Trải qua chặng đường 145 năm hình thành và phát triển, Đường sắt Việt Nam không chỉ ghi dấu hành trình lịch sử mà còn lưu giữ những lớp trầm tích, sự giao thoa văn hóa, ký ức và khát vọng của đất nước.

Mỗi cây cầu, cung đường, nhà ga hay đoàn tàu đều mang dấu ấn thời đại, góp phần tạo nên các giá trị di sản quý giá của quốc gia. Di sản đường sắt hiện diện hữu hình trong những thanh ray, tà vẹt, công trình kiến trúc kỹ thuật và không gian cảnh quan.

Bên cạnh đó, di sản phi vật thể bao gồm ký ức cộng đồng, câu chuyện lịch sử, văn hóa nghề nghiệp cùng tinh thần lao động sáng tạo của các thế hệ người lao động được bền bỉ gìn giữ và trao truyền.

Bảo tồn và phát huy di sản đường sắt không chỉ là trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn là cơ hội chuyển hóa các giá trị đã bồi đắp thành nguồn lực mới, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, du lịch và xã hội.

Trong bối cảnh tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng, vấn đề cốt lõi là chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị; từ vận tải thuần túy sang hành trình kết hợp văn hóa, du lịch và trải nghiệm; từ xem di sản là quá khứ sang khai thác có trách nhiệm để phát triển bền vững.

Để làm được điều đó, cần nhận diện và phát huy ba giá trị đặc trưng "Hình - Lý - Khí": "Hình" là công trình, nhà ga, đoàn tàu độc đáo; " Lý" là những câu chuyện lịch sử; và "Khí" là sinh khí, nhịp thở cùng tiếng còi tàu trên mỗi cung đường.

Định hướng này hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng và động lực phát triển đất nước.

Theo ông Đặng Sỹ Mạnh, thời gian qua, ngành Đường sắt đã đạt những chuyển biến tích cực trong phát triển sản phẩm du lịch và dịch vụ. Các đoàn tàu như "Hoa Phượng Đỏ", "Hành trình kết nối di sản miền Trung" (Huế - Đà Nẵng, Huế - Phong Nha), "Hà Nội 5 cửa ô", "Hành trình đêm Đà Lạt", tàu cao cấp "SJourney" cùng phong trào "Đường tàu - Đường hoa: Mỗi cung đường - một loài hoa, mỗi khu ga - một điểm đến" đã làm mới hình ảnh của ngành.

Đáng chú ý, tuyến đường sắt Hà Nội - TP.HCM (dài 1.726km) nhiều năm liền được các tạp chí quốc tế bình chọn là tuyến đường đáng trải nghiệm nhất thế giới. Đặc biệt, hai chuyến tàu Huế - Đà Nẵng và Đà Nẵng - Nha Trang đứng thứ 10 và 14 trong Top 20 đoàn tàu hỏa đẹp nhất thế giới năm 2026 do Condé Nast Traveler bình chọn.

Tuy nhiên, ông Đặng Sỹ Mạnh cho biết, để tạo chuyển biến rõ nét, ngành Đường sắt cần tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện cơ chế, huy động nguồn lực để hình thành hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ có bản sắc và hiệu quả kinh tế lâu dài.

Đối với Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, bên cạnh vận tải truyền thống cần phát triển đồng bộ dịch vụ logistics, du lịch và trải nghiệm văn hóa, gắn kết hiện đại hóa hạ tầng với các tuyến đường sắt mới và mở rộng liên vận quốc tế.

Phát biểu tại hội thảo, PGS, TS Dương Trung Ý - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản - cho biết, trong giai đoạn đổi mới và hội nhập, ngành Đường sắt đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ về tư duy chiến lược, khắc phục dần những điểm nghẽn để tạo ra diện mạo mới trong vận tải và logistics.

Các đoàn tàu chất lượng cao trên các tuyến huyết mạch (như Hà Nội - Đà Nẵng, Hà Nội - Hải Phòng, TP.HCM - Nha Trang...) được đầu tư nâng cấp nội thất, dịch vụ thân thiện, kết hợp văn hóa bản địa đã thu hút đông đảo lượng khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần kích cầu du lịch quốc gia.

Một trong những điểm sáng lớn nhất trong những năm gần đây là sự phát triển vượt bậc của vận tải hàng hóa liên vận quốc tế, khi ngành đường sắt đã thực hiện thành công việc đưa "cửa khẩu vào sâu trong nội địa", giúp các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hàng hóa trực tiếp từ các cảng nội địa qua đường sắt sang Trung Quốc và đi các nước Trung Á, châu Âu.

Đặc biệt, bước sang kỷ nguyên phát triển mới với dấu mốc chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, ngành Đường sắt đang khẳng định mạnh mẽ vai trò dẫn dắt, tổ chức không gian kinh tế.

Thay vì cách tiếp cận truyền thống, ngành đã chủ động đổi mới, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ, biến điểm yếu về thời gian thành thế mạnh về trải nghiệm, cảnh quan và sự an toàn.

Để đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên số, ngành đã quyết liệt tinh gọn bộ máy quản lý, nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp theo chuẩn mực OECD, ứng dụng công nghệ thông tin, AI, hệ thống vé điện tử, quản trị chuỗi cung ứng thông minh và tự động hóa bảo trì hạ tầng nhằm tối ưu hóa năng suất lao động, minh bạch tài chính và nâng cao chất lượng phục vụ.

PGS, TS Dương Trung Ý nhấn mạnh: Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa không chỉ là lĩnh vực tinh thần mà đã thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững.

Hướng tới mục tiêu chiến lược theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, việc khai thác tối ưu giá trị di sản và nguồn lực văn hóa mở ra hướng chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên tài nguyên thô sang mô hình dựa trên tri thức, sự sáng tạo và gia tăng giá trị cao.

Thực tiễn đã chứng minh không thể có nền kinh tế độc lập nếu thiếu nền văn hóa độc lập. Văn hóa là sức mạnh mềm giúp quốc gia tạo dựng bản sắc riêng biệt, cần được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội và thẩm thấu sâu vào từng sản phẩm, dịch vụ, đô thị.

Đối với ngành đường sắt, văn hóa và di sản chính là chìa khóa cốt lõi để tái định vị giá trị kinh tế, tạo ra không gian kinh tế giá trị gia tăng cao khi kết hợp giữa hoài niệm lịch sử và tư duy dịch vụ hiện đại.

Tại hội thảo, các đại biểu đồng thời thảo luận giải pháp về cơ chế, chính sách, công nghệ và nguồn lực đầu tư để phát huy giá trị di sản. Trong đó, việc thu hút nguồn lực xã hội hóa, nghiên cứu mô hình hợp tác công - tư (PPP) để cải tạo, phát triển hạ tầng di sản và hạ tầng kỹ thuật đường sắt được đặt ra cùng yêu cầu xanh hóa, hiện đại hóa, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Những vấn đề như ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, vé điện tử cá nhân hóa và bản đồ số di sản đường sắt,… cũng là những hướng nghiên cứu nhằm nâng cao trải nghiệm hành khách, quản lý tài sản di sản và lưu giữ ký ức lịch sử trên nền tảng số.

Thông qua các tham luận và trao đổi, hội thảo hướng tới cung cấp luận cứ phục vụ hoạch định chính sách, góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa, di sản, tạo động lực phát triển kinh tế và du lịch, đồng thời lan tỏa hình ảnh người lao động đường sắt kỷ luật, tận tụy, sáng tạo, phục vụ nhân dân.

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu hiện đại hóa kết cấu hạ tầng, nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế đặt ra cho ngành Đường sắt Việt Nam sứ mệnh mới.

Sứ mệnh của ngành Đường sắt trong sự nghiệp "kiến thiết nước nhà" được định vị: Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam đóng vai trò là doanh nghiệp then chốt, trọng yếu trong tổ chức quản lý, vận hành, khai thác, bảo trì các tuyến đường sắt.

Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam chủ trì, dẫn dắt, liên kết với các doanh nghiệp khác trong chuỗi giá trị thuộc lĩnh vực kinh doanh chính, từng bước làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, tạo động lực phát triển công nghiệp đường sắt.

Trong thời gian tới, Tập đoàn hướng tới xây dựng và phát triển thương hiệu để tiếp cận nguồn vốn lớn, thu hút nhà đầu tư, đối tác chiến lược và nguồn nhân lực chất lượng cao, tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và thế giới.Tập trung phân tích sâu sắc các quan điểm, chủ trương của Đảng qua các thời kỳ lịch sử đối với mạng lưới giao thông đường sắt.