Động lực bứt phá của ngành cơ khí

Theo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), cơ khí là một trong những ngành công nghiệp trọng yếu của nền kinh tế, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu và thiết bị cho nhiều ngành sản xuất khác như: xây dựng, ô tô, điện tử, năng lượng, hàng không và nhiều lĩnh vực khác. Tại Việt Nam, trong những năm qua, ngành công nghiệp cơ khí đã có những bước tăng trưởng đáng kể, cả về quy mô và sản phẩm, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu.

Báo cáo Cục Công nghiệp cho thấy, hiện nay, cả nước có khoảng 3.100 doanh nghiệp ngành cơ khí chế tạo với 53.000 cơ sở sản xuất, chiếm gần 30% tổng số doanh nghiệp công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam. Ngành cơ khí, máy móc và thiết bị trong nước đã từng bước làm chủ và tham gia vào chuỗi sản xuất, cung ứng cho một số doanh nghiệp lớn như Toyota, Thaco, Thành Công…, tạo động lực thúc đẩy các ngành công nghiệp và kinh tế khác phát triển.

Năm 2026, ngành cơ khí Việt Nam đứng trước cơ hội bứt phá lớn từ ba động lực: đầu tư công kỷ lục, dòng vốn FDI chế biến - chế tạo tăng mạnh và xu hướng sản xuất thông minh.

Về đầu tư công, đến hết ngày 10/9/2026, cả nước đã giải ngân 523.813,6 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt 51,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, đổ vào hạ tầng giao thông, năng lượng đang kích cầu mạnh mẽ thị trường máy móc, kết cấu thép. 

Cùng lúc đó, dòng vốn FDI đạt 40,63 tỷ USD trong 8 tháng (ngành chế biến, chế tạo chiếm chủ lực với 12,15 tỷ USD) đang mở rộng làn sóng nội địa hóa khuôn mẫu, linh kiện và thiết bị phụ trợ.

Việc tích hợp cánh tay robot tự động hóa, cảm biến IoT và trí tuệ nhân tạo (AI) vào kiểm soát chất lượng, dự báo bảo trì giúp các nhà máy cắt giảm đáng kể tỷ lệ sản phẩm lỗi và tối ưu hóa vận hành. Sự kết hợp giữa AI và hệ thống quản trị dữ liệu theo thời gian thực trở thành "tấm vé thông hành" bắt buộc để các xưởng cơ khí nội địa nâng cao độ chính xác, đáp ứng những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe từ các tập đoàn đa quốc gia.

Dù có động lực bứt phá nhưng ngành cơ khí Việt Nam vẫn đối mặt không ít hạn chế.

Thị phần cơ khí trong nước hiện vẫn chủ yếu thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Phần lớn doanh nghiệp cơ khí trong nước có quy mô nhỏ, chất lượng và độ chính xác sản phẩm chưa cao, giá thành còn lớn nên sức cạnh tranh hạn chế.

Đáng chú ý, tăng trưởng xuất khẩu của ngành vẫn chủ yếu dựa vào khu vực FDI, cho thấy doanh nghiệp cơ khí Việt Nam chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Năng lực làm chủ thiết kế, vai trò tổng thầu và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ cũng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Hơn nữa, ngành cơ khí hiện còn thiếu các doanh nghiệp quy mô lớn, có năng lực công nghệ và đủ sức dẫn dắt thị trường cũng như chuỗi cung ứng.

Để khắc phục khó khăn và tăng năng lực cạnh tranh, trong giai đoạn tới, Bộ Công Thương đang phối hợp triển khai nhiều nhiệm vụ như hỗ trợ dự án mở rộng của Toyota Việt Nam, phát triển công nghiệp hỗ trợ, xây dựng chiến lược vật liệu, tái cơ cấu doanh nghiệp khai khoáng, sửa đổi Nghị định số 116/2017/NĐ-CP và hoàn thiện cơ chế phát triển xe điện.

Các chuyên gia cũng kiến nghị thành lập Quỹ đổi mới công nghệ cơ khí - chế tạo nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư thiết bị tự động hóa, robot công nghiệp và phần mềm quản trị sản xuất; xây dựng các cụm công nghiệp hỗ trợ chuyên biệt theo mô hình "Metal Valley" của Thái Lan; thúc đẩy chuyển giao công nghệ từ doanh nghiệp FDI và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nhu cầu của ngành công nghiệp hiện đại.

Nếu tận dụng hiệu quả quy mô thị trường hơn 21 triệu tỷ đồng cùng các chính sách hỗ trợ phù hợp, ngành cơ khí Việt Nam không chỉ nâng cao tỷ lệ nội địa hóa mà còn có cơ hội hình thành thêm các doanh nghiệp dẫn dắt, từng bước làm chủ công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.