Đưa cổ vật Bắc Ninh đến gần công chúng

Một pho tượng, nhiều lớp ký ức

Trên sườn núi Phật Tích, giữa không gian cổ kính của ngôi chùa hơn nghìn năm tuổi, pho tượng táng Thiền sư Chuyết Chuyết lưu giữ một câu chuyện riêng. Đây là một hiện vật hiếm, được ngành du lịch Bắc Ninh giới thiệu là một trong bốn pho tượng táng tại Việt Nam. Ngôi chùa, tên chữ là Vạn Phúc Tự, tọa lạc tại xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh; được khởi dựng từ thời Lý và trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo.

Với nhiều người, khái niệm "tượng táng" có thể còn xa lạ. Nhưng đằng sau tên gọi ấy là một tập tục đặc biệt trong lịch sử Phật giáo, gắn với việc lưu giữ di hài các vị thiền sư trong hình thức tượng. Khi tìm hiểu hiện vật, công chúng không chỉ nhìn thấy một pho tượng, mà còn có dịp đặt câu hỏi về người được thờ phụng, đời sống tu hành, tín ngưỡng của cộng đồng và cách người xưa gửi gắm niềm tin qua nghệ thuật.

Đó cũng là cách tiếp cận đang được các cơ quan báo chí địa phương quan tâm: đưa cổ vật ra khỏi phạm vi giới thiệu khô cứng, kể câu chuyện bằng hình ảnh, lời dẫn và thông tin dễ hiểu. Ngày 17/10/2026, Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh đăng tải nội dung tìm hiểu về tượng táng chùa Phật Tích, góp phần khơi gợi sự chú ý của công chúng đối với một hiện vật tiêu biểu của địa phương.

Phật Tích không chỉ lưu giữ pho tượng này. Theo tư liệu của Bảo tàng Bắc Ninh, di tích còn có tượng Phật A Di Đà được công nhận là bảo vật quốc gia, hệ thống tượng linh thú, các cấu kiện kiến trúc, gạch ngói và nhiều hiện vật khác, trong đó có những dấu tích mang niên đại thời Lý. Những hiện vật ấy tạo nên một bức tranh nhiều lớp về lịch sử và nghệ thuật của ngôi chùa.

Tượng Phật A Di Đà là một điểm nhấn đặc biệt. Theo Bảo tàng Bắc Ninh, pho tượng được tạo tác vào năm 1057, đặt trên bệ đá chạm khắc tinh xảo. Các chi tiết trang trí, trong đó có hình rồng, thể hiện đặc trưng nghệ thuật thời Lý và cho thấy trình độ điêu khắc của người Việt ở giai đoạn đầu xây dựng nền tự chủ. Pho tượng vừa mang ý nghĩa tôn giáo, vừa là tư liệu quý giúp tìm hiểu mỹ thuật và lịch sử dân tộc.

Khi những hiện vật như tượng táng, tượng Phật A Di Đà và các dấu tích kiến trúc được giới thiệu trong cùng một mạch chuyện, người xem có thể hình dung rõ hơn giá trị của Phật Tích. Di sản không còn là danh sách cổ vật riêng lẻ, mà trở thành một không gian sống động, nơi tín ngưỡng, nghệ thuật và lịch sử gặp nhau.

Kể chuyện di sản để gìn giữ lâu dài

Giới thiệu cổ vật không chỉ nhằm thu hút khách tham quan. Quan trọng hơn, đó là cách giúp cộng đồng hiểu vì sao một hiện vật cần được gìn giữ và những giá trị nào đang được gửi lại cho thế hệ sau. Bài viết, chương trình truyền hình, hoạt động trưng bày hay chuyến tham quan có hướng dẫn đều có thể mở đầu cho hành trình tìm hiểu ấy. Cách diễn giải càng rõ ràng, chính xác và gần gũi, công chúng càng dễ kết nối với di sản.

Bắc Ninh đang thúc đẩy hướng tiếp cận này qua việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu di sản văn hóa. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh, định hướng của địa phương gồm số hóa các di tích, hiện vật và tư liệu khoa học; xây dựng thư viện di sản số để phục vụ tra cứu, quản lý và quảng bá. Chùa Phật Tích cũng nằm trong nhóm di tích tiêu biểu được nhắc đến trong kế hoạch này.

Dữ liệu số có thể giúp học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và du khách tiếp cận thông tin về di tích dù chưa có dịp đến tận nơi. Hình ảnh, video, âm thanh và thuyết minh trực tuyến cũng có thể hỗ trợ việc học tập, tham quan và quảng bá. Tuy vậy, công nghệ chỉ hữu ích khi nội dung được kiểm chứng, trình bày dễ hiểu và cập nhật thường xuyên. Với những hiện vật gắn với không gian tín ngưỡng như tượng táng, việc giới thiệu cũng cần giữ sự tôn trọng và trang nghiêm.

Bắc Ninh có một kho tàng di tích và cổ vật phong phú. Cổng thông tin điện tử tỉnh cho biết địa phương có gần 4.000 di tích, trong đó nhiều di tích được xếp hạng các cấp, cùng các bảo vật và nhóm bảo vật quốc gia. Quy mô ấy cho thấy nhiệm vụ bảo tồn không dừng ở việc bảo vệ hiện vật khỏi hư hại. Di sản cần được ghi chép, nghiên cứu và giới thiệu có hệ thống để công chúng hiểu mối liên hệ giữa từng cổ vật với lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc.

Từ pho tượng táng ở Phật Tích, câu chuyện về di sản có thể bắt đầu bằng một hiện vật cụ thể rồi mở rộng đến một thời kỳ, một cộng đồng và những giá trị tinh thần được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi người dân hiểu và quan tâm hơn đến cổ vật, việc gìn giữ di sản sẽ có thêm điểm tựa trong cộng đồng. Đó cũng là cách để những dấu tích của quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.