Đưa khoa học đến cộng đồng: Hướng đi từ tinh thần Nghị quyết 57

Đây không đơn thuần là một điểm đến trải nghiệm khoa học, mà từng bước định hình một hệ sinh thái tri thức hiện đại, nơi khoa học được "phổ cập hóa", đổi mới sáng tạo được "đại chúng hóa" và lan tỏa chuyển đổi số sâu rộng trong cộng đồng.

Trong bối cảnh cả nước triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, mô hình hoạt động của ExploraScience Quy Nhon (thuộc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai) đang từng bước khẳng định vai trò là mô hình tiên phong trong kết nối giáo dục, nghiên cứu khoa học, đào tạo nguồn nhân lực, khởi nghiệp sáng tạo và phát triển du lịch khoa học, gợi mở nhiều chiến lược cho việc hình thành hệ sinh thái tri thức số tại khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Từ một trung tâm trải nghiệm khoa học, ExploraScience Quy Nhơn đang cho thấy cách tiếp cận mới trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ngay từ lứa tuổi học sinh. Những mô hình tương tác trực quan, không gian STEM, STEMLAB, phòng khám phá vũ trụ, công nghệ trình chiếu hiện đại hay các chương trình robotics, thiên văn cộng đồng… đã tạo môi trường để người học tiếp cận khoa học bằng trải nghiệm thực tiễn thay cho cách tiếp cận lý thuyết khô cứng. Chính sự thay đổi này góp phần hình thành tư duy số, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng công nghệ cho thế hệ trẻ - yếu tố then chốt trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia thời kỳ mới.

Điểm đáng chú ý là mô hình của Trung tâm không dừng lại ở hoạt động phổ biến kiến thức khoa học, mà đang từng bước trở thành hạt nhân kết nối giữa giáo dục, nghiên cứu ứng dụng, khởi nghiệp sáng tạo và đổi mới sáng tạo. Việc phối hợp triển khai Dự án "Trung tâm nghiên cứu ứng dụng khoa học công nghệ vũ trụ theo chiến lược phát triển Khoa học Công nghệ vũ trụ Việt Nam đến năm 2030" hay định hướng phát triển thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo cấp tỉnh, phát triển không gian STEM-LAB kiểu mẫu trong nhà và ngoài trời cho thấy tầm nhìn chiến lược lâu dài gắn bó chặt chẽ với định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trên địa bàn tỉnh Gia Lai.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hóa, Giám đốc Trung tâm thì, Nghị quyết số 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Đây cũng là bước để đơn vị đột phá xây dựng mô hình hoạt động hiệu quả và gợi mở nhiều vấn đề lớn cho các địa phương. Đó là việc chuyển tư duy từ "đầu tư cho khoa học" sang "kiến tạo không gian phát triển khoa học"; từ giáo dục truyền thống sang giáo dục mở, tương tác và số hóa; từ hỗ trợ khởi nghiệp riêng lẻ sang hình thành hệ sinh thái liên kết giữa nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng sáng tạo.

Hiệu quả thực tiễn của mô hình bước đầu đã được khẳng định, thu hút của lượng khách tăng mạnh. Năm 2025, Trung tâm đón hơn 132.000 lượt khách (tăng hơn 91% so với năm 2024), doanh thu đạt hơn 12,823 tỷ đồng. Theo báo cáo quý I/2026, nơi đây đã đón hơn 18.000 lượt khách, doanh thu đạt hơn 1,9 tỷ đồng cho thấy sức hút ngày càng lớn của một loại hình du lịch khoa học mới này. Đồng thời, thông qua các hoạt động Trung tâm còn kích cầu dịch vụ du lịch và các dịch vụ cung ứng khác của tỉnh.

Hơn hết, các chương trình về trải nghiệm STEM, hoàn thiện bài giảng STEM theo chương trình Giáo dục phổ thông cho giáo viên, học sinh ngày càng lan tỏa sâu rộng; nhiều đội robotics đạt thành tích trong Cuộc thi Robot Thế giới GRG 2024 tại Singapore. Song giá trị lớn hơn nằm ở khả năng "ươm mầm" tinh thần đổi mới sáng tạo trong xã hội.

Khi khoa học trở thành trải nghiệm gần gũi, người dân sẽ chủ động tiếp cận công nghệ mới; khi học sinh được nuôi dưỡng tư duy khám phá từ sớm, địa phương sẽ từng bước hình thành nguồn nhân lực số chất lượng cao phục vụ phát triển lâu dài.

Ông Nguyễn Ngọc Hóa cho biết thêm: Để phát huy hiệu quả mô hình theo tinh thần Nghị quyết số 57, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, mở rộng không gian số hóa dữ liệu khoa học, xây dựng nền tảng học tập trải nghiệm trực tuyến, kết nối Trung tâm với các trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ trong và ngoài nước.

Đồng thời, đẩy mạnh phát triển các chương trình trải nghiệm STEM từ cơ bản chuyên sâu theo chủ đề, trí tuệ nhân tạo, công nghệ vũ trụ, robotics, mô hình thực nghiệm tương tác… phù hợp xu thế phát triển khoa học công nghệ toàn cầu. Cùng với đó là cơ chế thu hút chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ tham gia đầu tư, nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa sản phẩm đổi mới sáng tạo ngay tại địa phương.

Một yêu cầu chiến lược khác là cần nhìn nhận ExploraScience Quy Nhơn như một "hạ tầng mềm" của phát triển tri thức và kinh tế số, thay vì chỉ là một thiết chế khoa học đơn lẻ. Nếu được đầu tư đúng tầm, mô hình này có thể trở thành trung tâm kết nối đổi mới sáng tạo của khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên nói riêng và của cả nước nói chung; xứng đáng là nơi phát hiện, bồi dưỡng tài năng trẻ, là "bệ phóng" cho các ý tưởng khởi nghiệp công nghệ; đồng thời góp phần xây dựng văn hóa khoa học trong cộng đồng.

Tinh thần cốt lõi mà Nghị quyết số 57 đặt ra chính là khơi dậy khát vọng phát triển đất nước bằng tri thức, khoa học và công nghệ. Từ thực tiễn ở Gia Lai cho thấy, nếu khoa học được đưa đến gần người dân bằng những cách tiếp cận sáng tạo, trực quan và hiện đại, thì đổi mới sáng tạo sẽ không còn là khái niệm xa vời, mà trở thành động lực phát triển trong đời sống xã hội. Những "hạt giống" tri thức được gieo hôm nay sẽ là nền tảng để hình thành thế hệ công dân số, xã hội số và nền kinh tế số của tương lai.