Gỡ điểm nghẽn, mở không gian phát triển cho kinh tế tầm thấp

Tại phiên thảo luận “Kinh tế tầm thấp - Kiến tạo không gian tăng trưởng mới”, thuộc Ngày Đổi mới sáng tạo mở 2026 (Open Innovation Day 2026), TS. Nguyễn Tiến Trường - Viện trưởng Viện Phát triển không gian tầm thấp (ILASD), Hội Hàng không Vũ trụ Việt Nam (VASA) nhận định thị trường kinh tế tầm thấp tại Việt Nam được dự báo đạt 2-3 tỷ USD trong ngắn hạn, tiến tới 10 tỷ USD vào năm 2035, tạo cơ hội việc làm cho khoảng 1 triệu lao động.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển kinh tế tầm thấp nhờ nhu cầu thị trường cao và tiềm năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực.

Kinh tế tầm thấp đang hình thành một hệ sinh thái công nghiệp, bao gồm thiết bị bay, hạ tầng số, thể chế quản lý và dịch vụ phụ trợ. Nông nghiệp chính xác, giám sát hạ tầng, logistics y tế, cứu hộ thiên tai và xây dựng bản đồ số là những lĩnh vực được đề xuất ưu tiên thử nghiệm trong ba năm tới.

Nhu cầu ứng dụng công nghệ không gian tầm thấp hiện rất đa dạng, từ nông nghiệp, giám sát đô thị, quản lý ùn tắc giao thông đến cứu hộ cứu nạn, ứng phó thiên tai, giám sát biên giới, hải đảo phục vụ quốc phòng và an ninh. Đặc biệt, lĩnh vực giao hàng y tế khẩn cấp và logistics đô thị được đánh giá có nhiều tiềm năng trong bối cảnh giao thông đường bộ ngày càng đông đúc.

Ông Nguyễn Tiến Trường cho rằng Việt Nam có năng lực nghiên cứu, phát triển hạ tầng công nghệ, có khả năng bắt kịp thế giới và từng bước làm chủ các giải pháp hạ tầng số, bảo đảm tích hợp tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời duy trì quyền chủ động đối với dữ liệu.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Tiến Trường, phát triển kinh tế tầm thấp đang gặp ba nút thắt lớn: chưa có luật không lưu tầm thấp thống nhất; pin cho thiết bị bay chưa đủ lâu để đáp ứng được yêu cầu của các tác vụ; vấn đề an toàn bay trên các khu vực dân cư.

Những nút thắt này tác động trực tiếp đến việc phát triển thị trường kinh tế tầm thấp. Khi chưa có hoạt động bay thử nghiệm thì chưa có dữ liệu về an toàn; nhưng khi chưa có dữ liệu an toàn lại khó xây dựng hành lang pháp lý phù hợp. Nếu chờ hoàn thiện pháp luật rồi mới triển khai thử nghiệm, quá trình phát triển có nguy cơ bị đình trệ.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Long, Phó Giám đốc khối Sáng tạo, Tổng Công ty Công nghiệp Công nghệ cao Viettel, cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không hoàn toàn nằm ở năng lực công nghệ mà là thị trường và hiệu quả đầu tư. Vì thế, cần có cơ chế hỗ trợ của Nhà nước trong giai đoạn đầu để thúc đẩy phát triển thị trường. Khi giải quyết được bài toán thị trường, kinh tế tầm thấp có thể thu hút thêm nhiều doanh nghiệp tham gia.

Từ những thách thức được đặt ra, các chuyên gia cho rằng việc hình thành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và phát triển hạ tầng là những điều kiện quan trọng để thúc đẩy kinh tế tầm thấp.

Theo ông Nguyễn Tiến Trường, để kiến tạo hệ sinh thái kinh tế tầm thấp, Việt Nam cần hoàn thiện sáu điều kiện cơ bản, gồm: xây dựng cơ chế sandbox cấp quốc gia; hình thành các khu thử nghiệm cấp quốc gia; phát triển hạ tầng số; phát triển nguồn nhân lực; thúc đẩy hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và viện nghiên cứu, trường đại học; đồng thời đẩy mạnh hội nhập quốc tế gắn với tự chủ phát triển. Trong đó, cơ chế sandbox có ý nghĩa quan trọng, qua đó thu thập dữ liệu thực tế để phục vụ việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

Trên cơ sở định hướng tại Kết luận số 99-KL/TW của Bộ Chính trị về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới, Viện Phát triển không gian tầm thấp đề xuất hình thành ba khu thử nghiệm đại diện cho các điều kiện địa hình khác nhau tại Điện Biên, Tây Ninh và Đà Nẵng.

Ông Nguyễn Tiến Trường nhấn mạnh không gian tầm thấp và dữ liệu đều là tài nguyên quốc gia, vì vậy cần chủ động phát triển lĩnh vực này. Trong một đến hai năm tới, hai nhiệm vụ cần ưu tiên là hoàn thiện cơ chế sandbox và triển khai các khu vực thử nghiệm. Khi có dữ liệu từ hoạt động thử nghiệm thực tế, các cơ quan quản lý mới có thêm cơ sở để xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Joe Felter, Tổng Giám đốc Pickaxe Technologies (Hoa Kỳ), cho rằng Việt Nam cần bắt đầu phát triển kinh tế tầm thấp từ những nhiệm vụ thực tế thay vì chỉ tập trung vào thiết bị, phần cứng. Theo đó, các khu thử nghiệm cần được xây dựng thành một mạng lưới, thay vì chỉ một địa điểm đơn lẻ; đồng thời tích hợp cơ chế sandbox và các tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đào tạo và sản xuất để giúp rút ngắn quá trình phát triển sản phẩm và hình thành năng lực sản xuất.

Góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Long đề xuất ba nhóm nhiệm vụ cần ưu tiên, gồm tìm kiếm các ứng dụng thực sự có giá trị; phát triển hạ tầng kinh tế tầm thấp và tạo cú hích về nhu cầu thị trường. Theo ông, việc chế tạo UAV hiện không còn là vấn đề quá khó đối với nhiều đơn vị có năng lực công nghệ. Tuy nhiên, để vận hành cả một hệ thống kinh tế tầm thấp, tổ chức cung cấp dịch vụ và bảo đảm an toàn là một bài toán rất phức tạp, đòi hỏi hạ tầng quy mô rất lớn, công nghệ cao và sự phối hợp của nhiều ngành, nhiều lĩnh vực.

Cùng với phát triển hạ tầng, ông Nguyễn Hoàng Long cho rằng Nhà nước cần tạo nguồn cầu ban đầu thông qua đầu tư công và cơ chế đặt hàng, qua đó tạo ra cú hích cho thị trường. Đây cũng là hướng đi nhiều quốc gia triển khai đối với các ngành công nghiệp mới, giúp doanh nghiệp từng nước phát triển các ứng dụng có hiệu quả.