Hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ hoạt động sáng tạo trong kỷ nguyên mới

Tham dự hội nghị, có ông Hồ An Phong - Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bà Phạm Thị Kim Oanh - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả.

Cùng dự hội nghị còn có đại diện của nhều bộ, ngành, cơ quan liên quan; đại diện các cơ quan quản lý và thực thi về quyền tác giả, quyền liên quan tại địa phương; đại diện một số hội, hiệp hội, các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan; đại diện một số chủ sở hữu quyền tác giả, các đơn vị khai thác, sử dụng quyền tác giả, quyền liên quan; các cơ quan truyền thông báo chí Trung ương và Hà Nội.

Hội nghị là hoạt động có ý nghĩa quan trọng nhằm đánh giá toàn diện tình hình triển khai, kết quả đạt được, những khó khăn, vướng mắc và bất cập trong quá trình thi hành các quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Đồng thời, tiếp nhận ý kiến của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp, hiệp hội, các chuyên gia và chủ thể quyền để đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2022, quy định quyền tác giả bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân của tác giả gồm: đặt tên cho tác phẩm; đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng; công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm; bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc, sửa đổi, cắt xén tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Đối với quyền tài sản, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả có quyền làm tác phẩm phái sinh; biểu diễn tác phẩm trước công chúng; sao chép tác phẩm; phân phối, nhập khẩu để phân phối bản gốc, bản sao tác phẩm; phát sóng, truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác; cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính. Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng các quyền này phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền bản quyền, các quyền lợi vật chất khác, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Luật cũng quy định chủ sở hữu quyền tác giả là tổ chức, cá nhân nắm giữ một, một số hoặc toàn bộ quyền công bố tác phẩm và quyền tài sản. Chủ sở hữu quyền tác giả có thể là tác giả, các đồng tác giả, tổ chức, cá nhân giao nhiệm vụ cho tác giả hoặc giao kết hợp đồng với tác giả, người thừa kế, người được chuyển giao quyền hoặc Nhà nước trong các trường hợp theo quy định của pháp luật,...

Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua từ năm 2005, qua hơn 20 năm triển khai với 5 lần sửa đổi, bổ sung (gần đây nhất là vào năm 2025) đã tạo dựng nên một hành lang pháp lý giúp các tổ chức, cá nhân sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Trước những yêu cầu phát triển mới, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, kiến tạo môi trường phát triển văn hóa, trong đó có định hướng xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Theo công bố của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới WIPO, hiện nay có 177/195 quốc gia có luật riêng, chuyên ngành điều chỉnh lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có các nước là đối tác chính với Việt Nam trong các Hiệp định kinh tế, thương mại tự do như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia…

Với các lý do nêu trên, Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành là dịp để các cơ quan quản lý và thực thi về quyền tác giả, quyền liên quan thực hiện đánh giá toàn diện, khách quan và thực chất tình hình thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; làm rõ những kết quả đã đạt được, nhận diện những vướng mắc, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân.

Hội nghị có ý nghĩa quan trọng trong việc nhìn nhận đầy đủ những kết quả đạt được, nhận diện những vấn đề mới phát sinh và xác định định hướng hoàn thiện thể chế trong thời gian tới.

Phát biểu tại Hội nghị, ông Hồ An Phong - Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - chia sẻ: Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, văn hóa ngày càng được xác định không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực tăng trưởng, đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tạo cơ sở quan trọng để thúc đẩy lĩnh vực văn hóa phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục thể chế hóa các chủ trương của Đảng thành chính sách, pháp luật đồng bộ, phù hợp với thực tiễn.

Thứ trưởng Hồ An Phong nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế về bản quyền, bảo vệ quyền lợi của chủ thể sáng tạo, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Theo Thứ trưởng, hiện nay sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với hoạt động sáng tạo và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Thực tiễn đó đòi hỏi hệ thống pháp luật phải được cập nhật kịp thời, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền tác giả, đồng thời khơi thông nguồn lực sáng tạo và thúc đẩy phát triển kinh tế sáng tạo.

Việt Nam có lợi thế lớn về tài nguyên văn hóa được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử. Nếu được khai thác hiệu quả và chuyển hóa thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị, nguồn tài nguyên này có thể đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghiệp văn hóa và thúc đẩy xuất khẩu văn hóa. Trong đó, bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan là một trong những điều kiện quan trọng để phát huy giá trị của các sản phẩm sáng tạo.

Thực tế cho thấy, tình trạng vi phạm bản quyền vẫn diễn ra phổ biến, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, đồng thời gây lo ngại cho các nhà đầu tư. Nếu không xây dựng được môi trường bảo hộ bản quyền hiệu quả, các chủ thể sáng tạo sẽ khó bảo đảm quyền lợi từ thành quả lao động, còn hoạt động đầu tư, phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa cũng gặp nhiều trở ngại.

Trước những yêu cầu mới, Thứ trưởng Hồ An Phong cho rằng, việc hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan cần hướng tới xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, bảo vệ quyền lợi của tác giả và nhà đầu tư, đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội và nền kinh tế thị trường. Công tác thực thi pháp luật cũng cần được chú trọng, bảo đảm xử lý các hành vi vi phạm bản quyền phù hợp với thực tiễn.

Tại hội nghị, Thứ trưởng Hồ An Phong cũng bày tỏ tin tưởng rằng, sự phối hợp giữa các cơ quan trong công tác bảo vệ quyền tác giả, việc tổng kết thi hành các quy định về quyền tác giả,… là cơ sở quan trọng để chuẩn bị đề xuất cơ quan thẩm quyền xây dựng Luật chuyên ngành riêng về Bản quyền tác giả, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ hoạt động sáng tạo và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Trình bày tham luận tại hội nghị, ông Trần Hương Khuê - Phó Trưởng phòng 3, Cục Cảnh sát Điều tra Tội phạm về chống Tham nhũng và Buôn lậu (Bộ Công an) - cho biết, lực lượng công an có chức năng thực thi quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng bằng cả hai biện pháp là hành chính và hình sự.

Tuy nhiên, qua theo dõi từ năm 2021 đến hết năm 2025, lực lượng cảnh sát kinh tế và công an toàn quốc đã khởi tố được 5 vụ án với 7 bị can liên quan đến quyền tác giả và quyền liên quan, sau đó thì có 1 vụ đã phải đình chỉ vì không giám định được giá trị thiệt hại. Chỉ riêng từ đầu năm 2026 đến nay thì lực lượng công an đã khởi tố được 39 vụ án 107 bị can về tội danh xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan theo Điều 225 của Bộ luật Hình sự.

Phó Trưởng phòng 3 Cục Cảnh sát Điều tra Tội phạm về chống Tham nhũng và Buôn lậu nhấn mạnh rằng: Để đấu tranh với loại tội phạm này thì cần tiếp tục quan tâm hơn nữa đến công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng.

Tại hội nghị, nhiều đại biểu cũng thống nhất quan điểm, trong bối cảnh hiện nay, việc tiếp tục tăng cường công tác tuyên truyền về sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền liên quan là nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Mỗi cá nhân, tổ chức đều cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, chủ động nói không với các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Chỉ khi nhận thức được nâng cao, hành động được thống nhất và thực thi được nghiêm minh, chúng ta mới có thể từng bước đẩy lùi tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Từ đó, góp phần xây dựng một môi trường sáng tạo công bằng, minh bạch và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.