Hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Sáng 11/11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Dự thảo gồm 8 chương, 57 điều, hướng tới hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tạo nền tảng phát triển thị trường hiện đại, minh bạch và an toàn.

Theo Chính phủ, sau hơn 20 năm thực hiện Luật Thương mại năm 2005, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025. Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày, với 38 mặt hàng và hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch.

Các mặt hàng hiện nay tập trung vào ba nhóm chính gồm nông sản như ngô, đậu tương, gạo thô; nguyên liệu công nghiệp như cà phê, cacao, đường trắng, bông và nhóm kim loại. Bên cạnh đó, 16 ngân hàng được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các công cụ tài chính trên thị trường.

Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản thị trường vẫn còn hạn chế, số lượng doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia giao dịch nhằm phòng ngừa rủi ro giá chưa nhiều. Phần lớn sản phẩm hiện được liên thông với các sở giao dịch nước ngoài, trong khi các hợp đồng dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam và giá tham chiếu nội địa chưa phát triển tương xứng.

Một trong những nguyên nhân là hệ thống quy định hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh và toàn bộ vòng đời giao dịch. Những vấn đề quan trọng như giao dịch phi tập trung (OTC), cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ, xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán và giám sát thị trường theo thời gian thực vẫn cần được hoàn thiện.

Từ thực tiễn này, Chính phủ cho rằng việc ban hành một đạo luật riêng là cần thiết, nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất chủ động sử dụng công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro. Qua đó, hoạt động giao dịch từng bước gắn chặt hơn với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có 9 nội dung, trong đó thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, gồm tập trung và OTC.

Về liên thông thị trường qua biên giới, dự thảo quy định các mô hình liên thông giữa sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với sở giao dịch, đối tác bù trừ trung tâm nước ngoài và thông qua thành viên.

Chính phủ cũng đề xuất phát triển giao dịch đối với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam. Trong đó, nhà điều hành muốn ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết sản phẩm phái sinh, nhằm tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước.

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát mô hình quản lý Nhà nước, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành. Cùng với đó, Chính phủ cần đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa.

Về liên thông thị trường qua biên giới, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát cơ chế lựa chọn, thẩm định đối tác liên thông. Việc này nhằm bảo đảm kiểm soát được rủi ro, đối tác, dòng tiền và dữ liệu.