Khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam có khả năng chịu tác động từ GenAI

Con số trên được đưa ra trong báo cáo mới do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố, cho thấy quy mô ảnh hưởng của công nghệ mới đối với thị trường lao động trong giai đoạn chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

Báo cáo mang tên “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách”, chỉ ra rằng, mặc dù trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) có thể sẽ gây ra những thay đổi trên diện rộng, nhưng kịch bản khả dĩ nhất là sự biến đổi về tính chất tác vụ trong công việc, thay vì thay thế con người hàng loạt.

Theo đó, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam – tương đương cứ 5 người thì có 1 người – đang làm các công việc có khả năng chịu tác động từ GenAI. Tuy nhiên, số việc làm có nguy cơ bị thay thế hoàn toàn chỉ vào khoảng 1 triệu, chiếm dưới 2% lực lượng lao động. Tỉ lệ này được đánh giá là thấp hơn so với một số quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines hay Thái Lan.

Điểm đáng chú ý là mức độ tác động của GenAI không phân bổ đồng đều. Nhóm công việc hỗ trợ hành chính – văn thư chịu rủi ro cao nhất, khi gần 2/3 nhân sự trong lĩnh vực này có thể bị tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành tài chính – bảo hiểm, bán buôn – bán lẻ và thông tin – truyền thông cũng nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng lớn.

Ngoài yếu tố ngành nghề, sự khác biệt theo địa lý cũng được thể hiện rõ. Các đô thị lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chiếm khoảng 24,3% tổng số việc làm trên cả nước nhưng lại chiếm tới 38% tổng số việc làm có khả năng bị tác động bởi GenAI.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của báo cáo là khoảng cách giới trong mức độ chịu tác động của GenAI. Lao động nữ có khả năng đối mặt với mức độ ảnh hưởng cao hơn nam giới, với tỷ lệ lần lượt là 24,1% so với 17,8%. Phụ nữ chiếm khoảng 55,5% tổng số việc làm có khả năng bị tác động, chủ yếu do họ tập trung nhiều ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ - những lĩnh vực dễ ứng dụng AI.

Bên cạnh đó, những tác động này mang tính hai mặt. Trong các ngành bán hàng với lực lượng lao động nữ chiếm khoảng 2/3 nhân sự, GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc.

Ngược lại, các vị trí văn phòng với tính chất công việc lặp đi lặp lại thì nguy cơ bị thay thế một phần tác vụ trở nên rõ rệt hơn. Điều này đe dọa đến sự ổn định vốn có của nhóm công việc hiện đang cung cấp việc làm chính thức cho nhiều phụ nữ.

Dù có nhiều lo ngại trên toàn cầu về tình trạng mất việc làm do AI, báo cáo chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng nào về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022–2024.

Ngược lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn tiếp tục tăng trưởng trong những năm gần đây, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI mới chỉ ở giai đoạn đầu.

Bà Sinwon Park, Giám đốc Quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến GenAI thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều nếu thiếu chính sách phù hợp.

ILO đưa ra nhiều khuyến nghị chính sách nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi công nghệ diễn ra theo hướng bao trùm và bền vững. Trước hết, việc tăng cường quản trị AI và nâng cao năng lực thể chế được xác định là yêu cầu cấp thiết. Điều này bao gồm xây dựng các cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động, thúc đẩy bình đẳng giới và bảo đảm tiêu chuẩn bảo mật dữ liệu trong mọi ứng dụng AI.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động nhằm theo dõi sát sao tác động của AI đối với việc làm. Việc thu thập và phân tích dữ liệu về sự thay đổi của nhiệm vụ công việc, nhu cầu kỹ năng và xu hướng tuyển dụng sẽ giúp các cơ quan quản lý dự báo sớm những biến động của thị trường lao động, từ đó xây dựng chính sách phù hợp.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các chính sách chủ động và phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động được xem là yếu tố then chốt để bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong làn sóng công nghệ mới.