Khoảng cách số và phát triển năng lực AI trong bối cảnh hiện nay

Bên cạnh những cơ hội to lớn về đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và chất lượng cuộc sống, quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI cũng làm gia tăng các hình thức bất bình đẳng mới, đặc biệt là khoảng cách số giữa các quốc gia, vùng miền và nhóm xã hội.

Trong bối cảnh đó, năng lực AI (AI literacy) không chỉ đơn thuần là khả năng sử dụng công nghệ, mà còn bao gồm hiểu biết nền tảng về AI, tư duy phản biện, nhận thức đạo đức, trách nhiệm xã hội và năng lực tham gia vào quá trình hoạch định chính sách liên quan đến AI.

Để các nhà nghiên cứu, giảng viên, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách trong nước và quốc tế có một "sân chơi" học thuật chuyên sâu, cùng trao đổi các vấn đề lý luận, thực tiễn, kinh nghiệm và giải pháp liên quan đến thu hẹp khoảng cách số và phát triển năng lực AI trong bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế "Khoảng cách số và Năng lực AI" (Digital Gap and AI Literacy).

Tại hội thảo được tổ chức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn hôm 22/10 vừa qua, có 52 công trình được lựa chọn đăng trong kỷ yếu, 02 báo cáo chính và 04 phiên chuyên đề, đề cập nhiều vấn đề từ báo chí, truyền thông, giáo dục đến quản trị công, thị trường lao động và bảo tồn văn hóa.

Hội thảo hướng tới việc trao đổi, phân tích và làm rõ các vấn đề lý luận, thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế liên quan đến thu hẹp khoảng cách số, phát triển năng lực AI và vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Qua đó, Hội thảo góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách, đào tạo nguồn nhân lực và định hướng phát triển AI phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nhấn mạnh: AI hiện nay đang thay đổi nhanh chóng từ cách thức kết nối, làm việc, tham gia đời sống xã hội. Trí tuệ nhân tạo đem lại cơ hội đổi mới tri thức, phát triển con người.

Nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi, liệu AI có làm gia tăng vấn đề bất bình đẳng trong xã hội, như chia rẽ, hay khoảng cách số của những người được hưởng lợi từ công nghệ và những người bị bỏ lại phía sau?

Theo PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương, một người có thể thường xuyên sử dụng điện thoại thông minh và mạng xã hội nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc đánh giá độ tin cậy của thông tin. Tương tự, sinh viên có thể sử dụng thành thạo công cụ AI nhưng chưa chắc đã hiểu giới hạn của công nghệ hoặc nhận thức đầy đủ trách nhiệm đối với sản phẩm do mình tạo ra.

"Những ví dụ này cho thấy khoảng cách số cần được xem xét không chỉ ở điều kiện tiếp cận mà còn ở năng lực sử dụng, khả năng làm chủ và lợi ích thực tế mà người sử dụng nhận được", PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương chia sẻ.

Tại hội thảo, Giáo sư Yi Mou, Phó Viện trưởng Viện Truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung Quốc) đã có tham luận đề cập đến vấn đề "Ảo tưởng về mặt tri thức". Qua đó cho thấy, năng lực AI không phải là biết sử dụng công cụ đó mà còn là sự kiểm tra, đánh giá câu trả lời mà AI tạo ra.

Theo Giáo sư Yi Mou, phần lớn các AI hiện nay đang được xây dựng trên thế giới. Những người sử dụng có thể sống ở khắp mọi nơi, vì thế nhu cầu, kinh nghiệm cũng khác nhau. Muốn AI được sử dụng hiệu quả, chúng ta không chỉ nhập khẩu AI từ bên ngoài mà trước tiên phải tạo dựng cơ hội trong nước,...

Phát triển năng lực AI vì thế không chỉ là nhiệm vụ của các cơ sở đào tạo hay doanh nghiệp công nghệ mà còn gắn với khả năng tiếp cận và thích ứng của nhiều nhóm xã hội. Bên cạnh kỹ năng sử dụng công cụ, người dùng cần có tư duy phản biện, khả năng nhận diện thông tin sai lệch và ý thức về trách nhiệm khi ứng dụng công nghệ.

Tại các phiên chuyên đề song song bằng tiếng Việt và tiếng Anh, các đại biểu, chuyên gia, nhà khoa học đã trình bày tham luận, tập trung bàn thảo về các vấn đề như: Năng lực AI trong báo chí - truyền thông, chuyển đổi AI bao trùm, hệ sinh thái truyền thông trong kỷ nguyên AI, giáo dục đại học và năng lực số của thanh niên,...

Các tham luận nhấn mạnh năng lực AI không chỉ là khả năng sử dụng công cụ, mà còn bao gồm tư duy phản biện, nhận diện thông tin sai lệch và trách nhiệm khi ứng dụng công nghệ. Việc ứng dụng công nghệ cần gắn với năng lực đánh giá thông tin của người dùng và trách nhiệm của các bên liên quan.

Các ý kiến tham luận đều thống nhất trong việc yêu cầu đặt con người và quyền lợi của cộng đồng ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển, sử dụng công nghệ.

Nhiều tham luận tại hội thảo đã đi sâu phân tích bối cảnh, thực trạng và những vấn đề đặt ra liên quan đến khoảng cách số và năng lực AI tại Việt Nam và trên thế giới, làm rõ các biểu hiện bất bình đẳng mới phát sinh trong quá trình chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo ở các lĩnh vực kinh tế, xã hội, giáo dục, truyền thông và quản trị.

Các chuyên gia, nhà khoa học cũng đã tập trung thảo luận các cách tiếp cận lý luận, mô hình phân tích và kinh nghiệm quốc tế trong việc thu hẹp khoảng cách số, phát triển năng lực AI theo hướng bao trùm, có trách nhiệm và bền vững, đồng thời đánh giá khả năng vận dụng các mô hình này trong bối cảnh đặc thù của Việt Nam.

Vấn đề về nhận diện những xu hướng, thách thức và vấn đề cần quan tâm trong phát triển và quản trị AI trong thời gian tới, bao gồm các khía cạnh về đạo đức, công bằng xã hội, quyền con người, năng lực tham gia chính sách và vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái AI, cũng đã được thảo luận chuyên sâu.

Thông qua các tham luận, đã phác thảo được định hướng, mục tiêu và phương thức đóng góp của các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong việc nâng cao năng lực AI, cung cấp luận cứ khoa học, tư vấn và phản biện chính sách, cũng như đồng hành cùng các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức và cộng đồng trong tiến trình chuyển đổi số và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Trong khuôn khổ hội thảo, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung Quốc), nhằm tăng cường hợp tác đào tạo, nghiên cứu báo chí - truyền thông và trao đổi học thuật.

Hội thảo khoa học quốc tế "Khoảng cách số và Năng lực AI" (Digital Gap and AI Literacy) thành công tốt đẹp. Qua đó, đã góp phần khẳng định yêu cầu thu hẹp khoảng cách số phải đi đôi với nâng cao năng lực tự chủ thông tin, giúp mỗi người biết sử dụng, đánh giá và ứng dụng AI có trách nhiệm, hướng tới chuyển đổi số bao trùm và phát triển bền vững.