Không có “một bộ rủi ro” giống nhau cho mọi doanh nghiệp

Bằng kinh nghiệm và thực tế nghề nghiệp luật sư, Luật sư Nguyễn Hồng Bách chia sẻ, những năm gần đây, pháp luật về doanh nghiệp, đầu tư, đất đai, nhà ở, kinh doanh bất động sản, thuế, lao động và giao dịch trên môi trường số tiếp tục được điều chỉnh rất nhanh chóng. Các thay đổi này hướng tới tháo gỡ vướng mắc, minh bạch hoạt động kinh doanh và tăng trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, tốc độ thay đổi nhanh, quy định chuyển tiếp và cách hiểu chưa thống nhất ở một số lĩnh vực cũng tạo thêm chi phí thích ứng cho doanh nghiệp.

Riêng lĩnh vực đất đai, Luật Đất đai năm 2024 quy định cơ chế bảng giá đất lần đầu áp dụng từ ngày 01/01/2026 và việc điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung theo quy định. Doanh nghiệp đầu tư dự án cần đánh giá lại nghĩa vụ tài chính, điều kiện sử dụng đất và cơ sở pháp lý của phương án đầu tư; không nên mặc nhiên cho rằng mọi dự án đều tăng chi phí như nhau.

Điều đáng chú ý không phải là Nhà nước "đã chuyển hoàn toàn từ hậu kiểm sang tiền kiểm" mà là hoạt động quản lý ngày càng ứng dụng dữ liệu số, hóa đơn điện tử, kết nối thông tin và các công cụ phân tích rủi ro. Doanh nghiệp vì thế phải bảo đảm sự thống nhất giữa hồ sơ quản trị, hợp đồng, chứng từ, kê khai và thực tế giao dịch. Công nghệ hỗ trợ phát hiện bất thường nhưng không thay thế trình tự, thẩm quyền và căn cứ pháp luật khi xử lý vi phạm.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách cho rằng, pháp luật có hai mặt tác động cần nhìn nhận đồng thời. Một mặt là yêu cầu tuân thủ cao hơn; mặt khác là cơ hội cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao tính minh bạch và tiếp cận các chính sách hỗ trợ. Đánh giá chỉ bằng ngôn ngữ "siết chặt" sẽ bỏ qua những cải cách quan trọng dành cho cộng đồng kinh doanh, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

"Chúng ta hãy thử hình dung một doanh nghiệp sản xuất: phòng kinh doanh ký hợp đồng, kho xác nhận giao hàng, kế toán xuất hóa đơn, nhân sự quản lý lao động, còn người điều hành quyết định phương án thanh toán. Nếu hồ sơ giữa các bộ phận không đồng nhất, một sai sót nhỏ có thể lan thành rủi ro thuế, công nợ hoặc tranh chấp. Đó là lý do tuân thủ cần được thiết kế ngay trong quy trình kinh doanh", Luật sư Nguyễn Hồng Bách nói.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách nhấn mạnh: pháp luật không phải rào cản của sáng tạo kinh doanh. Hiểu và vận dụng đúng pháp luật giúp doanh nghiệp dự liệu chi phí, bảo vệ tài sản, nâng cao tín nhiệm với ngân hàng, nhà đầu tư và đối tác. Quản trị pháp lý tốt phải được coi là năng lực cạnh tranh.

Về các nhóm ngành và những điểm rủi ro đặc thù, thực tế cho thấy rủi ro ngành có thể ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng, lợi nhuận và mức độ biến động doanh thu của doanh nghiệp. Và "không có "một bộ rủi ro" giống nhau cho mọi doanh nghiệp. Rủi ro cần được nhận diện theo ngành, vòng đời đầu tư và mô hình quản trị", Luật sư Nguyễn Hồng Bách cho biết.

Đối với nhóm ngành Bất động sản, Xây dựng và Phát triển Hạ tầng, Luật sư Nguyễn Hồng Bách khuyến cáo: Trong bất động sản và xây dựng, doanh nghiệp cần rà soát quyền sử dụng đất, quy hoạch, nghĩa vụ tài chính, điều kiện huy động vốn, giấy phép và trình tự nghiệm thu. Đừng chỉ hỏi dự án có sinh lời không; hãy hỏi dự án đã đủ điều kiện pháp lý triển khai và đưa sản phẩm ra thị trường hay chưa.

Đối với nhà ở hình thành trong tương lai, điều kiện bán, cho thuê mua và bảo lãnh phải được đối chiếu theo đúng loại giao dịch, quy định hiện hành và các ngoại lệ áp dụng; không thể khẳng định mọi dự án đều có cùng một cơ chế bảo lãnh bắt buộc.

Các giao dịch huy động vốn, hợp tác kinh doanh, phát hành trái phiếu và bảo đảm nghĩa vụ cần được thẩm định trước khi ký. Doanh nghiệp phải biết nguồn tiền được dùng vào đâu, điều kiện giải ngân, nghĩa vụ công bố thông tin và hậu quả khi không đạt mốc thực hiện.

Đối với nhóm ngành Thương mại điện tử, Công nghệ và Kinh doanh số: Với với thương mại điện tử và doanh nghiệp công nghệ, trọng tâm là xác định rõ chủ thể kinh doanh, quản lý doanh thu, hóa đơn, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm với người tiêu dùng. Nghĩa vụ kết nối dữ liệu hoặc khấu trừ, khai nộp thuế phải căn cứ vào mô hình nền tảng, chủ thể và thời điểm áp dụng cụ thể.

Một doanh nghiệp thu thập danh sách khách hàng để tiếp thị hoặc đưa hợp đồng, hồ sơ nhân sự lên công cụ AI cần xem xét cơ sở xử lý dữ liệu, phân quyền truy cập, bảo mật, điều kiện chuyển dữ liệu và quy trình xử lý sự cố. Không nên mặc nhiên coi mọi vi phạm đều dẫn đến "tước giấy phép vĩnh viễn".

Nội dung quảng cáo và giới thiệu sản phẩm phải có căn cứ, tránh gây nhầm lẫn; quy trình duyệt nội dung và xử lý khiếu nại cần được thiết kế phù hợp. Doanh nghiệp nên lưu lại chứng cứ về thông tin đã công bố và các bước khắc phục, thay vì chỉ quan tâm lượt tiếp cận trên nền tảng.

Về nhóm ngành Sản xuất công nghiệp, Chế biến và Xuất nhập khẩu, Luật sư Nguyễn Hồng Bách nhận định: Với doanh nghiệp sản xuất và xuất nhập khẩu, rủi ro thường nằm ở hồ sơ đất đai, môi trường, phòng cháy chữa cháy, quan hệ lao động, tiêu chuẩn chất lượng và hợp đồng chuỗi cung ứng. Hàng xuất khẩu còn chịu yêu cầu của thị trường nhập khẩu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế phòng vệ thương mại.

Một nhà cung cấp không có chứng từ nguồn gốc nguyên liệu có thể làm gián đoạn cả chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần đưa nghĩa vụ cung cấp chứng từ, kiểm định, bảo hành, bồi thường và quyền kiểm tra vào hợp đồng; đồng thời kiểm tra khả năng thực hiện của đối tác.

Yêu cầu về giảm phát thải, kiểm kê khí nhà kính và các cơ chế liên quan cần được đánh giá theo ngành, đối tượng, lộ trình áp dụng và pháp luật trong nước cũng như thị trường xuất khẩu. Không nên đồng nhất các cơ chế thí điểm với nghĩa vụ thuế carbon áp dụng đại trà.

Trong lĩnh vực bán lẻ, vận tải, logistics và dịch vụ, Luật sư Nguyễn Hồng Bách cho rằng, doanh nghiệp cần kiểm soát chất lượng hàng hóa, nguồn gốc xuất xứ, điều kiện vận chuyển, an toàn giao thông, hóa đơn, dữ liệu khách hàng và điều khoản giao nhận. Các yêu cầu về thiết bị giám sát hành trình hoặc hóa đơn từ máy tính tiền không áp dụng giống nhau cho mọi chủ thể.

Một cửa hàng có doanh thu qua tiền mặt, chuyển khoản và sàn thương mại điện tử cần có quy trình tổng hợp dữ liệu đầy đủ. Một doanh nghiệp logistics cần chứng minh thời điểm nhận, giao, tình trạng hàng hóa và giới hạn trách nhiệm. Chính những chứng cứ vận hành nhỏ này quyết định khả năng bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp nảy sinh.

Các nhóm rủi ro trên cần được xác định theo luật chuyên ngành và điều kiện cụ thể của từng doanh nghiệp; không thể suy rộng chế tài từ một ngành sang mọi ngành.

Hiện nay, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số cũng như làn sóng hội nhập quốc tế mới đang làm thay đổi căn bản cấu trúc vận hành của nền kinh tế toàn cầu. Bên cạnh cơ hội phát triển, môi trường kinh doanh hiện đại liên tục xuất hiện các rủi ro. 

Vì vậy, nhận diện được những rủi ro pháp lý sẽ giúp doanh nghiệp đoán định được những sự kiện, biến động hoặc tác động từ cả bên trong lẫn bên ngoài có thể gây cản trở, làm suy giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh. Từ đó, đo lường mức độ nghiêm trọng và xác suất xuất hiện của từng rủi ro, có kế hoạch ứng phó để né tránh, giảm thiểu rủi ro, giúp doanh nghiệp vững bước trên thị trường có nhiều biến động hiện nay.