Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An: Hành trình từ bảo tồn thiên nhiên đến đột phá kinh tế xanh.

Tinh gọn bộ máy điều phối, mở rộng "khoảng xanh" đại ngàn

Để quản lý hiệu quả một không gian sinh thái rộng lớn, công tác tổ chức và quản trị luôn đóng vai trò then chốt. Trải qua 7 lần kiện toàn, Ban Quản lý Khu DTSQ miền Tây Nghệ An hiện có 27 thành viên do Phó Chủ tịch UBND tỉnh làm Trưởng ban, Sở Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò cơ quan thường trực.

Một bước ngoặt quan trọng trong quản trị không gian lâm nghiệp là từ tháng 7/2025, địa bàn Khu DTSQ được điều chỉnh tinh gọn còn 65 xã thuộc miền Tây Nghệ An (thay vì 182 xã, thị trấn thuộc 9 huyện như trước đây). Theo Quyết định số 1833/QĐ-UBND ngày 06/5/2026, vùng không gian này bao gồm 31 xã thuộc đơn vị hành chính loại I và 34 xã thuộc loại II. Dù quy mô xã quản lý thu giảm để bộ máy vận hành linh hoạt và chuyên sâu hơn, ranh giới không gian tự nhiên vẫn giữ nguyên tính toàn vẹn, tạo nền tảng vững chắc cho công tác quản lý chuyên nghiệp.

Thành quả rõ nét nhất của công tác quản trị chính là sự phục hồi mạnh mẽ của thảm thực vật. Báo cáo đánh giá định kỳ giai đoạn 2017 - 2027 ghi nhận diện tích rừng của Khu DTSQ đã tăng thêm hơn 105.900 ha. Theo Quyết định số 693/QĐ-UBND ngày 27/02/2026, tổng diện tích đất có rừng tại đây đạt tới 967.045,53 ha, chiếm tới 99,15% tổng diện tích đất có rừng của toàn tỉnh Nghệ An. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên đạt 780.010,10 ha (chiếm 98,7% diện tích rừng tự nhiên toàn tỉnh) và rừng trồng đạt 187.035,43 ha (chiếm 67,95% diện tích rừng trồng toàn tỉnh). Những con số biết nói này khẳng định vị thế trung tâm sinh thái không thể thay thế của miền Tây Nghệ An đối với cả vùng.

"Cuộc cách mạng" công nghệ số trong lõi rừng xanh và dấu ấn đa dạng sinh học

Không dừng lại ở những con số diện tích, giá trị cốt lõi của Khu DTSQ miền Tây Nghệ An nằm ở kho tàng đa dạng sinh học vô giá. Kỳ kiểm kê gần nhất đã ghi nhận hệ động vật tại đây lên tới 1.473 loài, tăng thêm 531 loài so với trước, trong đó có 871 loài động vật có xương sống. Chi tiết theo từng lớp bao gồm: 144 loài thú, 387 loài chim, 91 loài bò sát, 66 loài lưỡng cư, 183 loài cá (tăng 29 loài) và bổ sung 602 loài côn trùng dựa trên Phương án quản lý rừng bền vững của 3 vùng. Việc ghi nhận giảm số lượng ở một số lớp thú, chim, bò sát hay lưỡng cư là kết quả của quá trình rà soát khoa học, loại bỏ trùng lặp và chuẩn hóa hệ thống phân loại quốc tế chứ không phản ánh sự suy giảm giá trị bảo tồn thực tế.

Song hành cùng công tác kiểm kê, hoạt động cứu hộ và phục hồi sinh thái đạt được những kết quả rất ấn tượng. Giai đoạn 2017 - 2025, riêng Vườn Quốc gia Pù Mát đã tiếp nhận cứu hộ 995 cá thể thuộc 58 loài và tái thả thành công 749 cá thể về lại môi trường tự nhiên.

Đặc biệt, đại ngàn miền Tây Nghệ An đang trở thành "phòng thí nghiệm mở" khi triển khai tới 164 đề tài, dự án nghiên cứu khoa học. Quản trị lâm nghiệp truyền thống đã nhường chỗ cho công nghệ hiện đại với sự xuất hiện của các công cụ tiên tiến như hệ thống SMART, GIS, GPS, bẫy ảnh tự động, UAV flycam tầm nhiệt, phần mềm FORMIS và Terra-i. Điển hình, việc thí điểm hệ thống camera AI nhận diện khuôn mặt tại Vườn Quốc gia Pù Mát đã nâng tầm công tác giám sát đa dạng sinh học và cảnh báo xâm nhập lên một tiêu chuẩn mới.

Nhờ ứng dụng công nghệ kết hợp tuần tra nghiêm ngặt, trong kỳ đánh giá chỉ ghi nhận 178 vụ vi phạm hành chính lâm luật. Tình trạng vi phạm hình sự giảm đáng kể và địa phương đã xóa bỏ hoàn toàn nạn phá rừng làm nương rẫy - một "điểm nóng" kéo dài nhiều thập kỷ qua.

Bài toán sinh kế: Khi rừng mang lại sự giàu có cho cộng đồng

Một Khu DTSQ chỉ có thể phát triển bền vững khi người dân địa phương trở thành chủ thể và thụ hưởng trực tiếp từ những giá trị mà rừng mang lại. Tại miền Tây Nghệ An, đồng bào các dân tộc Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu chiếm tới 42,5% dân số toàn khu. Đây cũng là nơi lưu giữ kho tàng văn hóa đồ sộ với 774 di tích lịch sử - văn hóa được kiểm kê, trong đó có 95 di tích được xếp hạng (gồm 01 di tích quốc gia đặc biệt, 22 di tích quốc gia và 73 di tích cấp tỉnh).

Để tạo động lực giữ rừng, chính sách giao khoán bảo vệ rừng đã được triển khai sâu rộng. Tính riêng năm 2024, toàn vùng đã thực hiện giao khoán bảo vệ 221.726,86 ha rừng tự nhiên cho 23.251 hộ gia đình, cá nhân; 45.830,68 ha cho 229 cộng đồng và 59.007,05 ha cho 57 UBND xã.

Quan trọng hơn, rừng đã thực sự "hái ra tiền" thông qua các cơ chế tài chính hiện đại. Nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng đạt hơn 120,68 tỷ đồng; đặc biệt nguồn thu từ bán tín chỉ carbon (ERPA) đạt con số ấn tượng hơn 122,1 tỷ đồng, trực tiếp giải quyết việc làm và sinh kế cho hơn 23.000 lao động địa phương.

Song song đó, hiệu quả kinh tế trên đất nông - lâm - thủy sản ghi nhận đà tăng trưởng vượt bậc. Giá trị sản phẩm bình quân trên 01 ha đất trồng trọt đã tăng từ 69 triệu đồng (năm 2015) lên 111,5 triệu đồng (năm 2024). Giá trị trên 01 ha nuôi trồng thủy sản đạt 252,4 triệu đồng vào năm 2024; mô hình nuôi cá lồng hồ chứa phát triển lên 2.293 lồng vào năm 2025, đạt sản lượng 2.000 tấn với giá trị sản xuất 400 tỷ đồng.

Trong lâm nghiệp sản xuất, giai đoạn 2020 - 2025, bình quân mỗi năm toàn vùng trồng mới 19.188,49 ha rừng; diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý bền vững đạt 27.262,56 ha, cho sản lượng khai thác gỗ bình quân 1.430.532,82 m³/năm.

Sức sống mới của kinh tế nông thôn còn thể hiện qua sự lớn mạnh của các tổ chức hợp tác. Toàn vùng hiện có 304 hợp tác xã. Đến năm 2025, đã có 180 sản phẩm OCOP được công nhận tại 41/65 xã (gồm 166 sản phẩm 3 sao và 14 sản phẩm 4 sao), trong đó hơn 95% sản phẩm OCOP đã vươn ra thị trường thông qua các sàn thương mại điện tử.

Nhìn thẳng thách thức và hiến kế từ các chuyên gia: Chuyển dịch sang kinh tế xanh

Bên cạnh những trái ngọt, Báo cáo đánh giá định kỳ cũng thẳng thắn chỉ ra những gánh nặng mà Khu DTSQ miền Tây Nghệ An đang đối mặt. Đó là áp lực từ các dự án thủy điện, khai thác khoáng sản và phát triển hạ tầng; đời sống người dân vùng đệm vẫn còn không ít khó khăn; bộ máy nhân sự chuyên trách còn mỏng; cùng nguy cơ gia tăng từ biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh.

Từ thực tiễn vận hành, 7 bài học kinh nghiệm cốt lõi đã được đúc kết, nổi bật là: thiết lập cơ chế điều phối liên ngành; gắn bảo tồn bền vững với sinh kế cộng đồng; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ; huy động đa dạng nguồn lực quốc tế và doanh nghiệp; hài hòa mục tiêu bảo tồn với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

Tại buổi làm việc tham vấn ý kiến, các nhà khoa học và quản lý hàng đầu đã đưa ra những góc nhìn sắc bén để định hình tương lai cho Khu DTSQ.

TS Nguyễn Xuân Dũng (Cục Bảo tồn và Đa dạng sinh học) nhấn mạnh: Báo cáo nộp UNESCO cần làm nổi bật hơn nữa những điểm đặc thù riêng biệt của miền Tây Nghệ An. Với quy mô 1,3 triệu ha và hơn 1 triệu dân, đây là minh chứng sống động nhất cho việc thực hiện đúng tôn chỉ UNESCO: hài hòa giữa bảo tồn, đời sống, sản xuất và phát triển. TS Nguyễn Xuân Dũng đề nghị phân tích sâu sắc hơn mối quan hệ giữa 3 chức năng (bảo tồn, phát triển, hỗ trợ) và sử dụng các chỉ tiêu định lượng về độ che phủ rừng, loài sinh vật, lượng khách du lịch để chứng minh thành tựu.

Từ góc độ nghiên cứu, PGS.TS Đào Thị Minh Châu (Trường Đại học Vinh) đưa ra đề xuất mang tính chiến lược: Sau 20 năm được UNESCO công nhận, trong giai đoạn 2027 - 2037, Khu DTSQ cần chuyển dịch mạnh mẽ từ "tập trung bảo vệ các giá trị sẵn có" sang "phát huy các giá trị đó để phát triển kinh tế - xã hội xanh và bền vững". Tầm nhìn này phải dựa trên 04 mối liên kết trụ cột: Bảo tồn tài nguyên - Phát triển khoa học công nghệ - Phát triển kinh tế cộng đồng - Xây dựng các mô hình kinh tế xanh.

Tiếng nói từ cơ sở cũng mang đến những trăn trở rất thực tế. Lãnh đạo xã Quế Phong đặt vấn đề: Phải trả lời được câu hỏi làm thế nào để người dân sống được từ rừng. Chính quyền địa phương mong muốn có chính sách hỗ trợ dài hơi, thường xuyên cho người dân giữ rừng, đồng thời phát triển các mô hình dược liệu, du lịch sinh thái gắn với văn hóa bản địa. Bên cạnh đó, việc tỉnh quan tâm đầu tư nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 7 và Quốc lộ 48 sẽ là "mạch máu" giao thông quyết định để phát triển miền Tây theo chuỗi giá trị và logistics.

Khát vọng thập kỷ mới 2027–2037

Phát biểu kết luận buổi làm việc, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Đệ khẳng định vị thế đặc biệt quan trọng của Khu DTSQ miền Tây Nghệ An đối với sự phát triển toàn diện của tỉnh. Báo cáo đánh giá định kỳ 10 năm lần thứ hai không chỉ là nghĩa vụ quốc tế với UNESCO mà còn là cơ sở thực tiễn kiểm chứng cho giai đoạn 2017-2027 và vạch ra định hướng chiến lược cho thập kỷ 2027-2037.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo Văn phòng Ban Quản lý phối hợp chặt chẽ với đơn vị tư vấn tiếp thu toàn diện các ý kiến phản biện, hoàn thiện hồ sơ bảo đảm tính logic, chuẩn hóa hệ thống bản đồ theo đúng quy chuẩn của Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB/UNESCO).

Đồng thời, Lãnh đạo tỉnh yêu cầu các sở, ngành, địa phương phải lồng ghép các mục tiêu của Kế hoạch quản lý Khu DTSQ giai đoạn 2026 - 2030 vào quy hoạch phát triển ngành và địa phương mình. Đây là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và Nhân dân tỉnh Nghệ An. Nghệ An sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế với các đối tác lớn như UNDP, World Bank, JICA, KfW, WWF, IUCN... để thu hút nguồn lực.

Với nền tảng vững chắc đã xây dựng cùng sự đồng hành của các bộ, ngành và giới khoa học, Báo cáo đánh giá định kỳ 10 năm của Khu DTSQ miền Tây Nghệ An hứa hẹn sẽ đáp ứng hoàn hảo các tiêu chuẩn khắt khe của UNESCO, mở ra một chương mới rạng rỡ cho sự phát triển xanh, hài hòa và bền vững nơi đại ngàn miền Tây