Làng cổ Đông Sơn - dòng chảy trầm tích văn hóa bên bờ sông Mã

Theo tài liệu khảo cổ học, từ thời các vua Hùng dựng nước, làng đã được hình thành, là nơi sinh sống của người Việt cổ với một nền văn minh lúa nước phát triển vô cùng rực rỡ.

Năm 1924, ngôi làng này bất ngờ được biết đến khi ông Nguyễn Văn Nắm phát hiện được nhiều đồ cổ bằng đồng, trong đó có một chiếc trống đồng, trong một lần đi đánh cá dọc sông Mã. Sau đó, người Pháp cho khai quật làng cổ Đông Sơn và tìm ra rất nhiều cổ vật có giá trị khác. Năm 1934, nhà nghiên cứu người Áo R.Heine Geldem đã đề nghị công nhận nền "văn minh Đông Sơn" là nền văn minh tiêu tiểu của người Việt Nam thời kỳ đầu dựng nước và đến nay, tên làng Đông Sơn đã trở thành tên gọi cho một nền văn hóa khảo cổ học nổi tiếng thế giới - nền văn hóa Đông Sơn.

Đông Sơn không chỉ là một ngôi làng cổ thuần Việt mà còn là cái nôi của văn hóa Đông Sơn - nền văn hóa rực rỡ thời đại kim khí, gắn với biểu tượng Trống đồng Đông Sơn. Những phát hiện khảo cổ học tại đây đã góp phần khẳng định vị thế của người Việt cổ trong tiến trình dựng nước, mở ra một chương sử vàng son về kỹ nghệ đúc đồng và đời sống tinh thần phong phú.

Bên cạnh giá trị về khảo cổ, làng còn mang đậm dấu ấn kiến trúc nông thôn Việt Nam với kết cấu xóm làng, kiến trúc nhà cửa được xem là điển hình.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, từ thời phong kiến đến kháng chiến giữ nước, Đông Sơn vẫn là vùng đất địa linh nhân kiệt, lưu giữ nhiều di tích, đền miếu, nhà thờ họ và những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi. Mỗi viên gạch, mỗi bậc đá đều in dấu thời gian, kể lại câu chuyện về làng quê xứ Thanh bền bỉ và kiêu hãnh.

Ngày nay, làng cổ Đông Sơn nằm thu mình giữa một thung lũng nhỏ, được bao bọc xung quanh là một ngọn núi cao. Theo thời gian, những nét xưa ở làng cổ dần mai một, chỉ còn lại số ít vài ngôi nhà cổ, những con ngõ nhỏ được lát bằng gạch chỉ đỏ. Trong đó, nổi bật nhất có 4 con ngõ được dân làng đặt tên là Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng vẫn mang đậm dấu ấn của làng Việt cổ.

Giá trị văn hóa - kiến trúc còn mãi

Đặc điểm đặc sắc của làng cổ Đông Sơn nằm ở cấu trúc không gian truyền thống: cổng làng, giếng nước, cây đa, bến sông... cùng hệ thống nhà lim, mái ngói âm dương, chạm khắc tinh xảo. Không gian ấy tạo nên một chỉnh thể hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Không chỉ có kiến trúc, Đông Sơn còn lưu giữ phong tục, tập quán, lễ hội, lối sống nghĩa tình của cư dân nông nghiệp và vùng châu thổ sông Mã. Ở đó, ta bắt gặp nhịp sống chậm rãi, tiếng chày giã gạo, những câu chuyện làng xóm và những giá trị đạo lý "uống nước nhớ nguồn" được truyền từ đời này sang đời khác.

Đến với làng cổ Đông Sơn là đến với những ngôi làng cổ có tuổi đời hàng trăm năm. Ngôi nhà cổ của ông Lương Trọng Duệ, ở ngõ Trí được xây dựng từ khoảng 200 năm trước. Căn nhà ban đầu được cất với một nhà chính 3 gian, 2 chái bằng gỗ tốt, lợp ngói âm dương. Các vì, kèo, xà... được chạm trổ công phu, cầu kỳ mang đậm dấu ấn điêu khắc truyền thống. Ngoài nhà chính còn có 2 nhà ngang đều là nhà 3 gian cũng được những người thợ kỳ công xây cất. Nhà được xây bằng gạch chỉ mỏng, phần mái hiên cũng được lợp ngói.

Ngoài ngôi nhà của cụ Duệ, hiện làng cổ Đông Sơn vẫn còn 12 ngôi nhà cổ trên trăm tuổi và cả giếng cổ hơn 2.000 nghìn năm tuổi.

Đông Sơn hôm nay - giao thoa giữa bảo tồn và phát triển

Trong bối cảnh đất nước đang vươn mình mạnh mẽ, đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, làng cổ Đông Sơn đứng trước cả cơ hội và thách thức. Việc bảo tồn không chỉ là giữ lại vài nếp nhà xưa, mà là giữ gìn một không gian văn hóa sống - nơi ký ức cộng đồng được tôn trọng và phát huy.

Bảo tồn làng cổ chính là bảo tồn văn hóa dân tộc. Đó là nền tảng để phát triển du lịch bền vững, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, tạo nên sự khác biệt trong tiến trình hội nhập. Một quốc gia muốn vươn xa không thể đánh mất cội nguồn; một đô thị hiện đại càng cần những "điểm neo" ký ức để giữ thăng bằng trước nhịp sống hối hả của thời cuộc.

Đồng thời, việc giữ gìn làng cổ Đông Sơn hôm nay là hành động tri ân quá khứ, đồng thời là đầu tư cho tương lai. Đó là sự kết hợp giữa chính quyền, nhà nghiên cứu và cộng đồng dân cư - cùng chung tay để những giá trị văn hóa không bị hòa tan trong dòng chảy hiện đại hóa.

Hiện nay, làng cổ Đông Sơn đang trở thành điểm đến hút khách du lịch, bởi nơi đây không chỉ có không gian yên bình mà còn có quần thể di tích, danh thắng nổi tiếng, như: đền thờ Đệ nhị Thần Hoàng Trịnh Thế Lợi, Cẩm hoa thị vệ đời Lê, khi người mất được người dân chôn cất tại gò cao nhất trong làng.

Khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, những không gian như Đông Sơn chính là minh chứng sinh động rằng: phát triển không đồng nghĩa với đánh đổi. Ngược lại, càng phát triển, chúng ta càng cần nâng niu những di sản làm nên bản sắc Việt.

Trong nhiều năm trở lại đây, chính quyền phường Hàm Rồng đã tổ chức nhiều hoạt động "Tết xưa làng cổ" nhằm lan tỏa những nét đẹp, giá trị văn hóa truyền thống, tạo điểm nhấn để người dân, du khách khi tới làng cổ như được sống lại với những kí ức xưa từ những hoạt động trải nghiệm, từ những gian hàng chợ quê mộc mạc...

Bà Lê Thị Thanh, Phó Chủ tịch UBND phường Hàm Rồng, cho biết thông qua chuỗi hoạt động "Tết xưa làng cổ", phường Hàm Rồng mong muốn nhân dân và du khách du xuân sẽ trực tiếp cảm nhận và trải nghiệm phiên chợ Tết xưa của người Việt, thưởng thức ẩm thực hương vị quê hương, qua đó gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp, là địa chỉ tham quan thú vị, góp phần giáo dục truyền thống, tạo điều kiện cho thế hệ trẻ trải nghiệm hoạt động Tết Nguyên đán đầy đủ, ý nghĩa hơn.

Có thể nói, Làng cổ Đông Sơn - như một trang sử bằng đá và gỗ vẫn lặng lẽ kể câu chuyên về nguồn cội. Và trong hành trình vươn mình của dân tộc, ngôi làng cổ ấy chính là điểm tựa tinh thần, là niềm tự hào của xứ Thanh và của cả Việt Nam.