Lào Cai: Tấm vải dệt trên mây và khát vọng sinh kế bền vững

Đối với người Mông đen ở sườn núi Tả Phìn hay Sả Xéng (Lào Cai), quan niệm "Đàn ông xây nhà, đàn bà làm lanh" đã trở thành một triết lý sống sâu sắc khắc ghi qua nhiều thế hệ. Với họ, sợi lanh và tấm thổ cẩm không đơn thuần là mảnh vải mặc hàng ngày, mà còn là bản sắc văn hóa gắn liền với cả một đời người.

Để tạo nên một bộ trang phục hoàn chỉnh, người phụ nữ phải trải qua gần bốn mươi công đoạn thủ công phức tạp. Từ việc trồng lanh, tước sợi, giã lanh, quay sợi, đến dệt vải trên chiếc khung cửi gỗ thô sơ. Nhưng điểm độc đáo khiến thổ cẩm nơi đây không lẫn vào đâu được chính là kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong và nhuộm chàm.

Một người thợ lâu năm tại Tả Phìn vừa cẩn thận chấm chiếc bút đồng vào bát sáp ong nóng chảy, vừa bộc bạch rằng vẽ sáp ong khó nhất là giữ tay cho đều nhiệt và đều lực. Nóng quá thì sáp chảy nhòe mực, nguội quá thì sáp không bám vào vải. Mỗi hoa văn hình ốc, hình ngọn cây hay dấu chân chim trên tà áo đều là câu chuyện về thiên nhiên, về lịch sử mà người già truyền lại cho thế hệ sau. 

Dù mang giá trị văn hóa sâu sắc, nhưng thực tế nhiều nghề truyền thống tại Lào Cai từng đứng trước nguy cơ thất truyền. Sự tràn ngập của các loại vải công nghiệp, hoa văn in sẵn khiến không ít người trẻ chẳng còn mặn mà với khung cửi, bếp chàm. Từng có thời điểm, những tiếng thoi dệt lách cách ở các bản làng thưa thớt dần. Giới trẻ rủ nhau đi làm công nhân ở các khu công nghiệp dưới miền xuôi hoặc đi làm dịch vụ du lịch nhanh, bỏ lại những bộ khung cửi bám bụi nơi góc bếp.

Bảo tồn nếu chỉ dừng lại ở việc cất giữ trong bảo tàng thì nghề truyền thống cũng sẽ bị mai một. Nhận diện rõ bài toán sinh kế, chính quyền địa phương cùng cộng đồng người dân tộc thiểu số tại Lào Cai đã chủ động tìm hướng đi mới bằng cách kết hợp nghề truyền thống với du lịch trải nghiệm và thương mại hiện đại.

Tại Tả Phìn, Bát Xát hay Nghĩa Đô, các hợp tác xã thổ cẩm lần lượt ra đời. Người thợ không chỉ dệt nên những bộ trang phục truyền thống mà còn linh hoạt cải tiến sản phẩm để phù hợp với thị hiếu du khách, từ ví cầm tay, túi xách thổ cẩm, vỏ gối, khăn trải bàn trang trí homestay cho đến móc khóa hay tranh treo tường vẽ sáp ong. Du khách đến bản không chỉ mua một món quà lưu niệm, mà còn được tự tay thử tước sợi lanh, tập chấm sáp ong hay trải nghiệm nhuộm chàm. 

Chính những nụ cười thú vị của du khách quốc tế khi tận mắt chứng kiến quy trình làm ra một tấm vải lanh đã giúp người trẻ Mông, Dao nhìn nhận lại giá trị di sản của dân tộc mình. Không dừng lại ở đó, nhiều bạn trẻ am hiểu công nghệ đã bắt đầu đưa thổ cẩm làng mình lên các nền tảng mạng xã hội, livestream bán hàng và xuất khẩu tiểu ngạch sang các thị trường châu Âu, Nhật Bản, nơi rất ưa chuộng các sản phẩm thủ công xanh và bền vững.

Để dòng chảy văn hóa được duy trì và phát triển, Lào Cai đã đưa các giờ học trải nghiệm nghề truyền thống vào trường học vùng cao. Những nghệ nhân cao tuổi trong bản nay trở thành những thầy cô giáo đặc biệt, hàng tuần đến lớp dạy học sinh cách cầm kim thêu, cách dệt vải. 

Chiều muộn ở Tả Phìn, sương mù bắt đầu tràn xuống phủ kín những mái nhà trình tường. Trong căn nhà gỗ nhỏ, bên bếp lửa hồng, tiếng thoi dệt lại đều đặn vang lên. Em Giàng Thị Mai, một cô gái mười sáu tuổi vừa thoăn thoắt đưa thoi vừa tâm sự, trước đây em dự định học xong cấp ba sẽ đi làm công nhân, nhưng giờ làm thổ cẩm ở hợp tác xã tại bản vừa có thu nhập ổn định, vừa được ở gần gia đình. Em cảm thấy tự hào khi được khoác trên mình bộ đồ do chính tay dệt đi học, đi chơi.

Giữ lửa nghề truyền thống không phải là níu giữ quá khứ một cách cứng nhắc, mà là thổi vào đó sức sống của thời đại. Khi văn hóa biến thành tài sản, khi di sản tạo ra sinh kế bền vững, ngọn lửa nghề của đồng bào các dân tộc thiểu số Lào Cai sẽ luôn được thắp sáng, rực rỡ và ấm áp giữa đại ngàn Tây Bắc.