Một nghề truyền thống - được kể bằng hương thơm

Người Thổ ở thị trấn Yên Cát, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa vẫn duy trì được nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo, mang bản sắc dân tộc, trong đó có nghề làm hương bài thủ công truyền thống, tạo thu nhập ổn định cho nhiều gia đình. 

Hương bài Yên Cát có nguồn gốc từ đồng bào dân tộc Thổ ở làng Trầu, thôn Cát Tiến, xã Yên Lễ (nay sáp nhập vào thị trấn Yên Cát, huyện Như Xuân cũ). Suốt bao năm qua, những người làm nghề ở làng hương Yên Cát vẫn trung thành với công nghệ sản xuất hương thủ công truyền thống.

Hương bài Yên Cát được làm từ các loại nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên như cây hương bài, nhựa trám, than, tăm tre..., hoàn toàn không dùng hóa chất. Nhựa trám được cho vào máy lọc lấy nước nguyên chất, trộn vào hỗn hợp gồm bột cây hương bài, than hoa. Sau đó, người thợ làm hương sẽ thực hiện các động tác lăn, xe hỗn hợp này vào chân cây hương, đem hong nắng, hong gió từ 2 - 3 ngày...

Trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ, cùng đôi bàn tay khéo léo, người Thổ Yên Cát đã làm ra những cây hương đẹp, tròn đều, được người tiêu dùng rất ưa chuộng. Cứ thế, nghề làm hương gắn bó với đồng bào dân tộc Thổ ở thị trấn Yên Cát, huyện Như Xuân và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Do tác động của kinh tế thị trường, nhiều nghề truyền thống ở huyện miền núi Như Xuân (Thanh Hóa) đã dần bị mai một. Tuy nhiên, nghề làm hương bài truyền thống vẫn đang tiếp tục được các hộ duy trì, phát triển..., qua đó đã giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người lao động ở thị trấn Yên Cát.

Về thăm hộ gia đình ông Lê Văn Thăng ở khu phố Cát Tiến, thị trấn Yên Cát, từ đầu con ngõ nhỏ, mùi hương thơm cứ phảng phất khắp không gian. Ông Lê Văn Thăng đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề làm hương bài. Ông không chỉ coi nghề như một nguồn thu nhập chính, mà còn là một phần để duy trì nghề truyền thống của gia đình.

Ông Thăng chia sẻ: Hương bài được làm từ nhựa cây trám, cây hương bài và than hoa. Ba loại nguyên liệu này trộn với nhau theo tỷ lệ để thành hỗn hợp chất làm hương bài. Công đoạn để làm thành cây hương bài cũng khá công phu, vất vả. Nhựa trám được cho vào máy lọc lấy nước nguyên chất, sau đó trộn vào than cây mắc khén rồi cho vào máy xay đều.

Mỗi năm, gia đình ông làm được 4 triệu que hương. Những năm qua, để đáp ứng nhu cầu thị trường, gia đình ông còn phải thuê thêm 14 lao động và đầu tư thêm máy lọc, máy xay, lò sấy...

Cùng quan điểm như ông Thăng, Chủ nhiệm HTX Dịch vụ Nông nghiệp Hương bài Yên Cát, chị Lê Thị Hằng cho biết, nghề làm hương bài ở đây do cha ông truyền lại. Chị đã gắn bó với nghề này hơn 10 năm, không chỉ đem lại nguồn thu nhập chính, mà còn để duy trì nghề truyền thống của gia đình.

Để làm ra một thẻ hương bài chất lượng, có mùi thơm, hình thức đẹp, cháy đều là cả quá trình sản xuất tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu đến kỹ thuật se hương, phơi, sấy... Trước đây, nguyên liệu chính để làm hương là rễ cây trầm. Bây giờ, rễ cây trầm khan hiếm nên được thay bằng bột trám, bột bài và than của các loại cây thân nhẹ như lạc, mía. Ba loại nguyên liệu trộn với nhau theo tỷ lệ để thành hỗn hợp chất làm hương bài...

Đốt một nén hương bài, chị Hằng tự hào khoe: "So với các sản phẩm cùng loại trên thị trường, hương bài truyền thống của chúng tôi có mùi hương dịu nhẹ, phảng phất rất đặc trưng và đặc biệt tốt cho sức khỏe bởi nguyên liệu làm ra hoàn toàn từ các loại thảo dược".

Với nỗ lực của các thành viên trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mới đây, sản phẩm hương bài Yên Cát được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao của tỉnh Thanh Hóa. Đây là cơ hội để sản phẩm hương bài Yên Cát khẳng định được thương hiệu, nâng tầm giá trị sản phẩm trên thị trường.

Ông Lê Đình Hóa, Chủ tịch Hội Nông dân Yên Cát, tỉnh Thanh Hóa, cho biết, trong thời gian tới, Hội tiếp tục phối hợp các ban, ngành, đoàn thể tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, giúp người dân nâng cao tay nghề, tiếp tục truyền lại cho thế hệ trẻ, mang lại thu nhập và giữ được nghề truyền thống của địa phương...

Thời gian có thể làm đổi thay diện mạo làng quê, nhưng những giá trị được tạo nên từ đôi bàn tay và tình yêu nghề thì vẫn có sức sống bền lâu. Ở Yên Cát hôm nay, những nén hương vẫn được làm ra bằng phương thức thủ công truyền thống, mang theo hương thơm của cây cỏ, của đất trời và cả sự cần cù, khéo léo của người dân quê. 

Nghề làm hương không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc Thổ, mà còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho nhiều gia đình. Và mỗi khi một nén hương Yên Cát tỏa thơm, ấy cũng là lúc một câu chuyện về quê hương, văn hóa và sức sống của một nghề truyền thống lại được kể bằng hương thơm - giản dị mà sâu lắng, thân thương mà bền bỉ với thời gian.