Mường Xia - nơi những thanh âm văn hóa Thái ngân vang giữa đại ngàn biên giới

Những thanh âm làm nên hồn cốt bản Mường

Giữa núi rừng miền Tây xứ Thanh, Mường Xia từ lâu đã là không gian văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Thái. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với tín ngưỡng thờ tướng Tư Mã Hai Đào, một người có công với vùng đất, mà còn lưu giữ nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hằng năm, vào ngày 9 và 10 tháng Ba âm lịch, đồng bào nơi đây lại tưng bừng tổ chức Lễ hội Mường Xia để tưởng nhớ tướng quân Tư Mã Hai Đào. Trong không khí thiêng liêng và náo nức của ngày hội, các nghi lễ truyền thống được tái hiện trang trọng, hòa cùng những hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Người dân trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu tham gia rước lễ, múa sạp, giao lưu văn nghệ, sinh hoạt cộng đồng. Tiếng trống, tiếng chiêng hòa quyện với những điệu múa, lời ca khiến núi rừng bừng lên sức sống.

Đó là tiếng trống, tiếng chiêng rộn ràng trong những ngày hội; tiếng khua luống vang vọng giữa bản làng; là những làn điệu khặp mượt mà, điệu múa xòe uyển chuyển và nhịp điệu vui tươi của những vòng sạp. Mỗi thanh âm mang một sắc thái riêng, nhưng tất cả cùng hòa quyện, tạo nên bản hòa ca đậm đà bản sắc văn hóa Thái.

Một nét đẹp không thể thiếu trong không gian lễ hội là những bộ áo váy thổ cẩm với hoa văn tinh tế, màu sắc hài hòa, thể hiện sự khéo léo và óc thẩm mỹ của người phụ nữ Thái. Đằng sau mỗi đường kim, mũi chỉ là những tri thức dân gian, tập quán và quan niệm thẩm mỹ được gìn giữ, trao truyền qua bao đời.

Không chỉ là dịp tưởng nhớ tiền nhân, Lễ hội Mường Xia còn là không gian giao lưu văn hóa giữa đồng bào Thái, Kinh, Mường và cư dân các vùng Mường Đào, Mường Xôi cùng một số địa phương thuộc tỉnh Hủa Phăn, nước Lào. Qua đó, những nét tương đồng văn hóa vùng biên tiếp tục được vun đắp.

Kể từ năm 2010, Lễ hội Mường Xia được phục dựng, mở lại không gian để cộng đồng thực hành các nghi lễ tưởng nhớ tiền nhân, đồng thời khôi phục những sinh hoạt văn hóa từng gắn bó sâu sắc với đồng bào bản Mường. Đến năm 2022, Lễ hội Mường Xia được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội mà còn đặt ra trách nhiệm đối với địa phương và cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Đưa di sản từ ngày hội vào đời sống hôm nay

Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, bảo tồn văn hóa truyền thống không đơn thuần là duy trì một lễ hội hay tái hiện những nghi thức trong một vài ngày nhất định. Điều quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống người dân, nhất là thế hệ trẻ.

Đây cũng là điều đáng suy ngẫm khi nhìn từ chương trình "Thanh âm Việt Nam, giai điệu cuộc sống" năm 2026. Bởi những âm thanh làm nên bản sắc văn hóa dân tộc không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đó có thể là tiếng chiêng trong ngày hội, nhịp khua luống của bản làng, một câu hát khặp bên bếp nhà sàn hay từng bước chân rộn ràng trong điệu múa xòe. Những âm thanh bình dị ấy chính là ký ức, là tâm hồn và là sợi dây kết nối các thế hệ trong cộng đồng.

Với Mường Xia, việc ghi lại, giới thiệu và sáng tạo từ những thanh âm truyền thống không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Sơn Thủy mà còn tạo thêm cách thức để di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Khi những làn điệu dân ca, tiếng chiêng, tiếng khua luống được lưu giữ bằng các hình thức phù hợp với đời sống số, giá trị văn hóa truyền thống sẽ có thêm cơ hội lan tỏa vượt ra khỏi phạm vi bản làng.

Cùng với đó, công tác bảo tồn các không gian văn hóa gắn với di sản cũng đang được địa phương quan tâm. Năm 2025, đền thờ tướng quân Tư Mã Hai Đào được UBND tỉnh Thanh Hóa xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo vệ địa điểm thờ tự, gìn giữ không gian văn hóa gắn với lễ hội, đồng thời khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất Mường Xia.

Đáng chú ý, địa phương đã ban hành Đề án phát triển kinh tế - xã hội gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2026 - 2030, định hướng kết nối các điểm đến như động Bo Cúng, suối Xia. Đây là hướng đi mở ra cơ hội khai thác những tiềm năng văn hóa, cảnh quan thiên nhiên, từng bước hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người lao động.

Tuy nhiên, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch, điều cốt lõi vẫn là giữ được tính nguyên bản và vai trò chủ thể của cộng đồng. Người dân không chỉ tham gia biểu diễn phục vụ du khách mà cần được khuyến khích trực tiếp thực hành, truyền dạy, gìn giữ tiếng nói, trang phục, dân ca, dân vũ và các phong tục truyền thống. Khi văn hóa vẫn sống trong từng nếp nhà, từng sinh hoạt cộng đồng, di sản mới có sức sống bền lâu.

Mường Xia hôm nay không chỉ là miền ký ức của những câu chuyện lịch sử, những nghi lễ tri ân tiền nhân, mà còn là không gian lưu giữ những thanh âm đặc sắc của đồng bào Thái nơi miền biên viễn xứ Thanh. Từ tiếng chiêng ngân giữa núi rừng đến lời khặp thiết tha, từ nhịp khua luống rộn ràng đến vòng xòe đoàn kết, tất cả đang góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này.

Hưởng ứng chương trình "Thanh âm Việt Nam, giai điệu cuộc sống", mỗi người dân Mường Xia có thể trở thành một người lưu giữ và lan tỏa di sản bằng chính những thanh âm thân thuộc của quê hương mình. Để rồi, giữa nhịp sống hiện đại, tiếng chiêng Mường Xia vẫn ngân vang, những làn điệu dân ca vẫn được cất lên, nối dài mạch nguồn văn hóa từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Bởi khi một thanh âm truyền thống còn được lắng nghe, thực hành và trao truyền, khi ấy hồn cốt của bản Mường vẫn còn nguyên sức sống.