Ngôi chùa gần 2.000 năm tuổi ở Bắc Ninh lưu giữ mộc bản cổ độc bản, điểm đến giàu giá trị văn hóa và du lịch

Tọa lạc tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, chùa Dâu còn có tên gọi Diên Ứng tự hay Pháp Vân tự. Theo các tư liệu lịch sử, chùa được khởi dựng từ năm 187 và hoàn thành vào năm 226, dưới thời Sĩ Nhiếp. Đây được xem là ngôi chùa cổ xưa nhất còn tồn tại ở Việt Nam, đồng thời được coi là trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta, gắn liền với vùng Luy Lâu - nơi từng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và tôn giáo quan trọng của Giao Châu trong những thế kỷ đầu Công nguyên.

Không chỉ mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, chùa Dâu còn được xem là nơi khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Tứ Pháp - một nét văn hóa đặc sắc hình thành từ sự giao thoa giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng nông nghiệp bản địa của người Việt. Bốn vị nữ thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp - những yếu tố gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Trải qua gần hai thiên niên kỷ cùng nhiều biến cố lịch sử, chùa Dâu vẫn bảo tồn được nhiều giá trị kiến trúc truyền thống đặc sắc. Tổng thể ngôi chùa được xây dựng theo kiểu "nội công ngoại quốc" với các hạng mục Tiền đường, Thiên Hương và Thượng điện liên kết hài hòa trong một không gian khép kín, tạo nên vẻ cổ kính và uy nghiêm hiếm có.

Điểm nhấn nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc là tháp Hòa Phong nằm giữa sân chùa. Tháp cao khoảng 15m, được xây bằng gạch nung già thủ công từ thời Lê Trung Hưng. Trải qua hàng trăm năm, công trình vẫn giữ được dáng vẻ bề thế, trở thành biểu tượng đặc trưng của chùa Dâu và là hình ảnh quen thuộc đối với nhiều du khách khi nhắc đến vùng đất Kinh Bắc.

Bên trong tháp hiện còn lưu giữ bộ chuông và khánh bằng đồng được đúc lần lượt vào các năm 1793 và 1817. Bốn góc tháp đặt tượng Tứ vị Thiên Vương - những vị thần trấn giữ bốn phương trời theo quan niệm Phật giáo, góp phần tạo nên vẻ uy nghi và linh thiêng cho công trình.

Đi sâu vào khu vực chính điện, du khách sẽ được chiêm bái tượng Pháp Vân, còn được nhân dân quen gọi là Bà Dâu. Pho tượng cao khoảng 2m, là một trong bốn vị thần của tín ngưỡng Tứ Pháp. Không gian tĩnh lặng, cổ kính cùng những lớp trầm tích văn hóa tích tụ qua hàng nghìn năm khiến nhiều người tìm thấy cảm giác an yên khi đặt chân đến nơi đây.

Không chỉ sở hữu giá trị lịch sử và kiến trúc đặc sắc, chùa Dâu còn là nơi lưu giữ một bảo vật có giá trị đặc biệt đối với di sản văn hóa Việt Nam - Mộc bản chùa Dâu, đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Đây được đánh giá là bộ mộc bản độc bản, hiện vật gốc duy nhất còn tồn tại với tính nguyên vẹn và xác thực cao. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, bộ mộc bản hiện gồm 107 ván khắc, trong đó có 92 ván được khắc hai mặt và 15 ván khắc một mặt, với tổng cộng 199 mặt khắc.

Điểm đặc biệt của bộ mộc bản không chỉ nằm ở giá trị cổ xưa mà còn ở nội dung được lưu giữ. Các bản khắc phản ánh nhiều truyền thuyết dân gian, kinh Phật, nghi lễ tín ngưỡng và các nghi thức cầu mưa của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng từ nhiều thế kỷ trước.

Theo các nhà nghiên cứu, mộc bản chùa Dâu hiện được chia thành 13 bộ tác phẩm. Trong đó, nhiều bộ vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn như Cổ Châu hạnh, Cổ Châu lục, Cổ Châu nghi, Nhân quả quốc ngữ, Kỳ vũ kinh và Thỉnh Long Vương nghi. Đây là những tư liệu quý không chỉ phục vụ nghiên cứu lịch sử Phật giáo mà còn giúp làm sáng tỏ nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của người Việt.

Giới chuyên môn đánh giá, bộ mộc bản là nguồn tư liệu độc đáo phản ánh sự kết hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng bản địa, đồng thời thể hiện trình độ kỹ thuật khắc in, nghệ thuật thư pháp và chế tác gỗ của các nghệ nhân xưa. Chính tính độc bản, nguyên gốc và giá trị học thuật đã đưa bộ mộc bản trở thành một trong những hiện vật quý hiếm bậc nhất của hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Ngày nay, cùng với việc bảo tồn các giá trị truyền thống, chùa Dâu đang trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch văn hóa của Bắc Ninh. Mỗi năm, hàng chục nghìn lượt du khách, phật tử và các nhà nghiên cứu tìm đến tham quan, chiêm bái, tìm hiểu về lịch sử hình thành Phật giáo Việt Nam cũng như những giá trị đặc sắc của tín ngưỡng Tứ Pháp.

Không chỉ hấp dẫn bởi bề dày lịch sử và những giá trị kiến trúc đặc sắc, chùa Dâu còn để lại nhiều ấn tượng trong lòng du khách bởi không gian thanh tịnh, cổ kính cùng những lớp trầm tích văn hóa được gìn giữ qua gần hai thiên niên kỷ. Nhiều người khi đến tham quan đều cho rằng, giá trị lớn nhất của ngôi chùa không chỉ nằm ở tuổi đời lâu năm mà còn ở những câu chuyện lịch sử, tín ngưỡng và di sản vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn.

Một du khách sau khi tham quan chùa Dâu chia sẻ, điều khiến họ ấn tượng nhất là cảm giác bình yên khi đứng trước tháp Hòa Phong và khu chính điện. Dù đã ghé thăm nhiều ngôi chùa cổ ở các địa phương khác, nhưng chùa Dâu vẫn mang đến một dấu ấn rất riêng với không gian linh thiêng, kiến trúc cổ kính và chiều sâu văn hóa, giúp mỗi người có dịp lắng lại giữa nhịp sống hiện đại.

Trong khi đó, nhiều du khách trẻ cho biết, ngoài việc chiêm bái, họ đặc biệt quan tâm đến những giá trị lịch sử gắn với tín ngưỡng Tứ Pháp và bộ Mộc bản chùa Dâu được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Theo các du khách, đây không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là "bảo tàng sống" về lịch sử Phật giáo Việt Nam, nơi lưu giữ nhiều tư liệu quý phản ánh đời sống tín ngưỡng, văn hóa và nghệ thuật khắc in truyền thống của cha ông. Nhiều ý kiến cũng bày tỏ kỳ vọng địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong hoạt động thuyết minh, giới thiệu di sản và kết nối chùa Dâu với các tuyến du lịch văn hóa đặc trưng của Bắc Ninh, qua đó nâng cao trải nghiệm cho du khách và phát huy hiệu quả giá trị di sản trong phát triển du lịch bền vững.

Theo người dân địa phương, thời điểm chùa Dâu đón đông khách nhất là ngày mùng 8 tháng 4 âm lịch hằng năm, khi diễn ra lễ hội chùa Dâu - một trong những lễ hội Phật giáo cổ xưa và quy mô lớn nhất vùng Kinh Bắc. Lễ hội nhằm tưởng nhớ Phật Mẫu Man Nương, tôn vinh Pháp Vân và tái hiện nhiều nghi lễ dân gian đặc sắc gắn với tín ngưỡng cầu mưa của cư dân nông nghiệp.

Không chỉ là sự kiện văn hóa - tâm linh tiêu biểu của Bắc Ninh, lễ hội chùa Dâu còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống, tạo động lực phát triển du lịch văn hóa, thu hút du khách và thúc đẩy các hoạt động dịch vụ, thương mại địa phương.

Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản, những giá trị đặc biệt mà chùa Dâu đang lưu giữ, từ kiến trúc, tín ngưỡng Tứ Pháp đến bộ mộc bản độc bản được công nhận là Bảo vật Quốc gia, là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá. Việc tiếp tục bảo tồn, phát huy các giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra dư địa phát triển cho ngành du lịch Bắc Ninh, đưa những di sản nghìn năm tuổi trở thành động lực phát triển kinh tế, quảng bá hình ảnh địa phương và lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam đến với bạn bè trong nước và quốc tế.