Nhiều dư địa cải thiện kim ngạch xuất khẩu gạo trong những tháng cuối năm

Theo tổng hợp của Hiệp hội Lương thực Việt Nam, đến ngày 15/8/2026, Việt Nam ước xuất khẩu 5,726 triệu tấn gạo, thu về 2,73 tỷ USD. So với cùng kỳ năm 2025, lượng xuất khẩu giảm 2,4%, trong khi kim ngạch giảm 8,7%.

Đà giảm xuất khẩu thể hiện rõ từ tháng 7. Việt Nam xuất khẩu 471.814 tấn gạo trong tháng này, trị giá 241,1 triệu USD, giảm mạnh so với tháng trước và cùng kỳ năm 2025. Riêng 15 ngày đầu tháng 8, lượng gạo xuất khẩu đạt 230.273 tấn, trị giá 118,4 triệu USD, giảm lần lượt 36,5% và 34% so với cùng kỳ năm ngoái.

Sự sụt giảm này chủ yếu đến từ thị trường Philippines. Trong tháng 7, Việt Nam chỉ xuất khẩu khoảng 147.900 tấn gạo sang thị trường này, giảm hơn một nửa so với cùng kỳ và là mức thấp nhất kể từ đầu năm.

Dù lượng xuất khẩu giảm, Philippines vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất của gạo Việt Nam. Trong 7 tháng đầu năm, thị trường này chiếm 46,2% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, tương đương khoảng 2,54 triệu tấn, trị giá 1,13 tỷ USD.

Việc phụ thuộc lớn vào thị trường này khiến những thay đổi trong chính sách nhập khẩu của Philippines tác động trực tiếp đến xuất khẩu gạo Việt Nam. Từ đầu tháng 7, Philippines ngừng cấp phép nhập khẩu gạo 5% tấm, loại được tiêu thụ phổ biến, và chuyển sang cho phép nhập khẩu gạo có tỷ lệ tấm cao hơn nhằm chuẩn bị cho vụ thu hoạch mới.

Philippines cũng đang xem xét một số biện pháp bảo vệ sản xuất trong nước, trong đó có khả năng áp dụng biện pháp tự vệ đối với gạo nhập khẩu và điều chỉnh thuế nhập khẩu. Trong khi đó, cạnh tranh tại thị trường này ngày càng gia tăng.

Trong 7 tháng đầu năm, Philippines nhập khẩu 3,27 triệu tấn gạo, tăng gần 27% so với cùng kỳ năm trước. Việt Nam vẫn là nhà cung cấp lớn nhất, chiếm khoảng 77% lượng gạo nhập khẩu của Philippines, nhưng thị phần đã giảm so với mức 81,5% của cả năm 2025. Ngược lại, thị phần của Thái Lan và Campuchia đều tăng.

Dù xuất khẩu đang chậm lại, triển vọng những tháng cuối năm vẫn được kỳ vọng cải thiện khi giá gạo có dấu hiệu phục hồi. Theo dự báo, cả năm 2026 Việt Nam có thể xuất khẩu khoảng 7,738 triệu tấn gạo, trong đó từ sau ngày 15/8 đến cuối năm cần xuất khẩu thêm khoảng 2,012 triệu tấn.

Tổng giá trị xuất khẩu gạo năm 2026 dự kiến đạt khoảng 3,94 tỷ USD, giảm khoảng 4% so với năm 2025 do giá xuất khẩu bình quân những tháng đầu năm ở mức thấp. Tuy nhiên, giá xuất khẩu tháng 7 đã lần đầu tiên trong năm cao hơn cùng kỳ năm trước, tăng 5,8% và đạt mức cao nhất kể từ tháng 6/2025. Nếu mặt bằng giá tiếp tục được duy trì, kim ngạch xuất khẩu những tháng cuối năm có thể được cải thiện.

Bên cạnh yếu tố giá, diễn biến cung - cầu trên thị trường thế giới cũng tạo thêm kỳ vọng cho xuất khẩu gạo. Cân đối cung - cầu trong niên vụ 2026-2027 được dự báo chuyển sang trạng thái thâm hụt, trong khi thương mại gạo toàn cầu có khả năng đạt mức kỷ lục. Nguy cơ El Niño mạnh cũng có thể khiến nhiều quốc gia tăng dự trữ lương thực, qua đó hỗ trợ nhu cầu nhập khẩu.

Một số thị trường ngoài Philippines đang cho thấy tín hiệu tích cực. Trung Quốc nổi lên là điểm sáng khi 7 tháng đầu năm nhập khẩu 977.639 tấn gạo Việt Nam, trị giá 483,2 triệu USD, tăng lần lượt 96,8% về lượng và 92,2% về kim ngạch so với cùng kỳ năm 2025. Đặc biệt, nhu cầu gạo tấm làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi gia tăng, mở thêm dư địa cho gạo nguyên liệu, gạo tấm và gạo nếp của Việt Nam.

Xuất khẩu sang Australia và Arab Saudi cũng tăng, trong khi Iraq ghi nhận mức tăng đột biến. Những diễn biến này cho thấy dư địa mở rộng thị trường vẫn còn, nhất là khi doanh nghiệp từng bước giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Tại châu Phi, Nigeria được dự báo thiếu khoảng 3,5 triệu tấn gạo trong niên vụ 2026-2027, tạo thêm nhu cầu nhập khẩu. Kenya cũng đang áp dụng cơ chế miễn thuế nhập khẩu gạo trắng theo hạn ngạch đến hết tháng 11/2026, mở thêm cơ hội cho các nhà cung cấp.

Ở trong nước, nguồn cung không còn quá dồi dào giúp giảm áp lực bán tháo, tạo điều kiện để doanh nghiệp đàm phán giá tốt hơn. Đáng chú ý, gạo chất lượng cao, phát thải thấp có chứng nhận đang được bán với giá trên 1.000 USD/tấn tại một số thị trường như Nhật Bản, EU và Australia, cho thấy dư địa nâng giá trị xuất khẩu vẫn còn lớn.

Tuy nhiên, cạnh tranh về giá tiếp tục là thách thức khi gạo Việt Nam phải cạnh tranh với nguồn cung từ Ấn Độ, Pakistan, Thái Lan và Campuchia. Chi phí phân bón, vận tải và năng lượng ở mức cao cũng gây sức ép lên hiệu quả sản xuất và xuất khẩu.

Ngoài ra, nguy cơ El Niño tác động đến vụ Đông Xuân 2026-2027 có thể làm gia tăng tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn tại một số vùng sản xuất. Ngành hàng cần chủ động từ khâu bố trí thời vụ, cơ cấu giống đến tổ chức sản xuất để bảo đảm nguồn cung.

Như vậy, dư địa cải thiện kim ngạch xuất khẩu gạo trong những tháng cuối năm vẫn còn, nhưng sẽ phụ thuộc đồng thời vào diễn biến giá, khả năng duy trì sản lượng và việc khai thác các thị trường mới. Trong đó, tận dụng đà phục hồi của giá gạo, mở rộng các thị trường đang tăng trưởng và chủ động ứng phó với những thay đổi chính sách tại Philippines sẽ là những yếu tố quan trọng giúp ngành gạo giữ nhịp xuất khẩu trong thời gian tới.