Những điểm nghẽn trong quá trình nội địa hóa của ngành dệt may

Theo số liệu thống kê sơ bộ của Cục Hải quan, xuất khẩu nhóm hàng dệt may tháng 1/2026 giảm 11,07% so với tháng 12/2025 nhưng tăng 1,91% so với tháng 1/2025, đạt trên 3,25 tỷ USD.

Trước đó, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt khoảng 46 tỷ USD, tăng khoảng 5% so với năm 2024. Sản phẩm có mặt tại 138 thị trường. Mỹ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm xấp xỉ 40% tổng kim ngạch; tiếp đến là EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc… Đây đều là các thị trường trọng điểm, song cũng là những thị trường đặt ra yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp gặp khó khi đáp ứng quy tắc xuất xứ “từ sợi trở đi” hoặc “từ vải trở đi” trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, bởi mỗi năm, ngành vẫn phải nhập khẩu khoảng 17 tỷ USD nguyên phụ liệu, tỷ lệ nội địa hóa mới đạt hơn 50%. Điều đó đồng nghĩa với việc một nửa chuỗi giá trị vẫn phụ thuộc nguồn cung bên ngoài.

Nếu không chủ động được vải đạt chuẩn, cơ hội tận dụng ưu đãi thuế quan sẽ bị thu hẹp. Khi đó, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở tay nghề hay quy mô sản xuất, mà ở khả năng đáp ứng tiêu chuẩn chuỗi cung ứng bền vững.

Tại hội thảo chuyên đề “Động lực nội địa hóa ngành dệt may Việt Nam - Thu hút đầu tư nguồn cung thiếu hụt”, ông Vũ Đức Giang - Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam chỉ ra, nhuộm gia công đang là điểm nghẽn kéo lùi giá trị gia tăng của toàn ngành. Trong khi dệt may Việt Nam liên tục duy trì vị thế nhóm đầu thế giới về xuất khẩu, thì khả năng tự chủ nguyên liệu, đặc biệt ở khâu dệt - nhuộm - hoàn tất, vẫn chưa theo kịp yêu cầu hội nhập.

Theo ông Giang, muốn nâng tỷ lệ nội địa hóa, khâu dệt - nhuộm - hoàn tất phải được đầu tư bài bản. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là vấn đề chiến lược của cả ngành. Nếu không tháo gỡ được “nút thắt” này, dệt may Việt Nam khó tiến lên nấc thang giá trị cao hơn. Ông Vũ Đức Giang cũng chỉ ra ba “nút thắt” lớn cho vấn đề này.

Một là, tâm lý e ngại ô nhiễm môi trường tại nhiều địa phương. Dù công nghệ xử lý nước thải hiện đại đã chứng minh khả năng kiểm soát tốt, nhưng không ít tỉnh thành vẫn dè dặt khi tiếp nhận dự án nhuộm.

Hai là, quỹ đất cho dệt nhuộm chưa được quy hoạch tập trung. Miền Bắc mới có một số khu như Bảo Minh, Rạng Đông (tỉnh Ninh Bình); miền Nam có tại tỉnh Tây Ninh; trong khi miền Trung gần như thiếu hẳn quỹ đất dành cho ngành này.

Ba là, vấn đề nhận thức và tầm nhìn phát triển công nghiệp. Phát triển dệt may không thể chỉ dừng ở khâu may vốn là “phần ngọn” mà phải đi từ gốc là nguyên liệu đầu vào.

Bà Trần Thu Hương, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, bổ sung chính sách hỗ trợ cũng đã được xây dựng đồng bộ từ Chính phủ đến cấp ngành.

Điển hình như Quyết định số 1643/QĐ-TTG phê duyệt Chiến lược phát triển ngành dệt may và da giày đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035, trong đó thúc đẩy đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu, phát triển công nghiệp hỗ trợ, xây dựng các khu công nghiệp tập trung chuyên ngành theo chuỗi sợi - dệt - nhuộm - hoàn tất. Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ theo Quyết định số 68/QĐ-TTg ngày 18 tháng 1 năm 2017 đã hỗ trợ hàng nghìn lượt doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, tiếp cận tiêu chuẩn quốc tế, mở rộng thị trường thông qua đào tạo, tư vấn, hội thảo và kết nối giao thương.

Bộ Công Thương đang xây dựng bộ tiêu chí nội địa hóa, nghiên cứu điều chỉnh chính sách thuế, phí theo hướng khuyến khích sản xuất trong nước, phát triển chuỗi cung ứng nội địa và giảm phát thải khí nhà kính.

Về không gian phát triển, chiến lược đã định hướng rõ địa bàn đầu tư: Miền Bắc với tỉnh Ninh Bình, Hưng Yên; miền Trung gồm Thanh Hóa, Nghệ An, TP. Huế, Quảng Ngãi…; miền Nam với Tây Ninh... Những khu công nghiệp như Rạng Đông, Bảo Minh, Thủ Thừa hay Trảng Bàng đang được định vị là hạt nhân cho phát triển dệt nhuộm công nghệ cao, có hệ thống xử lý nước thải đồng bộ.

Tuy nhiên, theo đại diện Cục Công nghiệp, chính sách dù đầy đủ đến đâu cũng cần sự đồng hành của địa phương và quyết tâm từ doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải chủ động tái cấu trúc, đầu tư công nghệ tự động hóa, chuyển đổi xanh, đa dạng hóa sản phẩm; hiệp hội cần tăng cường kết nối, tham vấn chính sách; địa phương phải nhìn dệt nhuộm không chỉ qua lăng kính rủi ro môi trường mà trong tổng thể chuỗi giá trị.