Nông sản Việt: Bán nhiều chưa đủ, phải giữ được giá trị

Cuộc trao đổi được thực hiện nhân dịp TS. Trần Đình Lý chuẩn bị tham luận tại Hội thảo "Nông nghiệp thông minh và chiến lược phát triển nông thôn kỷ nguyên số: Đổi mới sáng tạo, chính sách và thực tiễn", do Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế tổ chức ngày 17/9/2026.

PV: Thưa TS. Trần Đình Lý, năm 2025 xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt khoảng 70,09 tỷ USD - một con số rất ấn tượng. Tại sao ông vẫn cho rằng nông nghiệp Việt Nam cần một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ?

TS. Trần Đình Lý: Tôi nghĩ chúng ta hoàn toàn có quyền tự hào. Năm 2025, giá trị tăng thêm của khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,78%; kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 70,09 tỷ USD, cao nhất từ trước đến nay. Điều đó khẳng định rất rõ năng lực sản xuất và vị thế của nông nghiệp Việt Nam.

Nhưng sau niềm vui về sản lượng và kim ngạch, tôi cho rằng cần đặt thêm một câu hỏi khó hơn: "Chúng ta xuất khẩu được bao nhiêu là quan trọng, nhưng quan trọng hơn là chúng ta tạo ra và giữ lại được bao nhiêu giá trị?".

Một tấn nông sản bán dưới dạng nguyên liệu và cũng một tấn nông sản ấy được chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp phân khúc khách hàng cao cấp sẽ tạo ra những giá trị hoàn toàn khác nhau.

Vì thế, chặng đường tiếp theo của nông nghiệp Việt Nam không thể chỉ là "làm nhiều hơn", mà phải là "làm thông minh hơn, bán tốt hơn và giữ lại nhiều giá trị hơn".

PV: Như vậy, theo ông, khác biệt lớn nhất giữa "sản xuất nông nghiệp" và "kinh tế nông nghiệp" nằm ở đâu?

TS. Trần Đình Lý: Nằm ở logic tạo giá trị.

Tư duy sản xuất thường bắt đầu từ câu hỏi: Tôi có đất gì, giống gì, kỹ thuật gì và có thể sản xuất bao nhiêu?

Tư duy kinh tế nông nghiệp phải bắt đầu thêm một câu hỏi khác: Thị trường cần gì, khách hàng sẵn sàng trả tiền cho giá trị nào và chúng ta tổ chức toàn bộ chuỗi ra sao để tạo ra giá trị ấy?

Do đó, phải chuyển: từ sản lượng → giá trị; từ nguồn lực sẵn có → nhu cầu thị trường; từ sản xuất rồi tìm đầu ra → thị trường tham gia định hướng ngay từ đầu; từ lợi thế tài nguyên, lao động → lợi thế tri thức, công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng chuyển sang kinh tế nông nghiệp không phải xem nhẹ sản xuất. Chúng ta vẫn phải sản xuất giỏi. Nhưng sản xuất giỏi mới là điều kiện cần; kiến tạo và nắm giữ được giá trị mới quyết định sức cạnh tranh dài hạn.

PV: Ông đồng thời là Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam. Vậy marketing đứng ở đâu trong cuộc chuyển đổi này? Có phải vẫn là quảng bá, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra cho nông sản?

TS. Trần Đình Lý: Nếu đợi trái cây thu hoạch xong, nông sản đóng gói xong rồi mới gọi marketing vào để "tìm đầu ra", theo tôi, marketing đã đến quá muộn.

Marketing hiện đại phải có mặt trước khi gieo trồng, chứ không chỉ sau khi thu hoạch. Tôi gọi marketing là "hệ thống cảm biến thị trường" của kinh tế nông nghiệp.

Cảm biến trên đồng ruộng đọc đất, nước, nhiệt độ, thời tiết. Còn "cảm biến marketing" phải đọc được người tiêu dùng, giá cả, xu hướng, tiêu chuẩn, đối thủ, thị trường và mức sẵn lòng chi trả.

Những tín hiệu ấy phải quay trở lại định hướng giống, quy trình sản xuất, chất lượng, thời điểm thu hoạch, chế biến, bao bì, logistics và thương hiệu.

Nói ngắn gọn: Đừng sản xuất xong rồi hỏi "bán cho ai?". Hãy hiểu "ai cần gì?" trước khi quyết định sản xuất như thế nào.

Đó chính là chuyển từ marketing bán cái mình có sang marketing dẫn dắt việc tạo ra cái thị trường cần.

PV: Nhưng có một thực tế là chúng ta nói rất nhiều về AI, IoT, Big Data, blockchain, drone… Liệu công nghệ có phải "chìa khóa" của nông nghiệp tương lai?

TS. Trần Đình Lý: Công nghệ rất quan trọng, nhưng tôi không cho rằng cứ đưa thật nhiều công nghệ vào đồng ruộng là có nông nghiệp thông minh.

Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nó giải quyết được một vấn đề và tạo ra được một giá trị.

AI giúp dự báo tốt hơn chưa? IoT giúp tiết kiệm đầu vào chưa? Drone giúp giảm chi phí chưa? Blockchain và truy xuất nguồn gốc có giúp người tiêu dùng tin tưởng hơn và sản phẩm bước vào thị trường tốt hơn chưa?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi ấy thì chúng ta mới có thiết bị công nghệ, chưa chắc đã có năng lực công nghệ.

Số liệu năm 2025 cho thấy tỷ lệ hộ ứng dụng công nghệ trong trồng trọt cả nước mới đạt 9,15%; IoT chỉ 0,18% và robot, tự động hóa 0,11%. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi "Có công nghệ gì mới để áp dụng?", tôi muốn chúng ta hỏi:

"Nông nghiệp đang có vấn đề gì cần giải quyết và công nghệ sẽ tạo thêm giá trị gì?".

PV: Vậy đâu mới là nguồn lực quan trọng nhất của nông nghiệp thông minh?

TS. Trần Đình Lý: Vẫn là con người.

Chúng ta có thể mua drone, cảm biến, phần mềm, AI. Nhưng không thể mua ngay một đội ngũ biết đặt đúng câu hỏi, đọc dữ liệu, hiểu thị trường, kết nối công nghệ với thực tiễn và biến tri thức thành giá trị.

Tôi hay nói: Muốn có nông nghiệp thông minh, trước hết phải có những con người biết sử dụng công nghệ một cách thông minh.

Người làm nông nghiệp thế hệ mới cần có chuyên môn vững về cây trồng, vật nuôi, đất, nước, sinh thái… nhưng đồng thời phải hiểu dữ liệu, AI, IoT, công nghệ sinh học, kinh tế, quản trị, marketing, logistics và hành vi người tiêu dùng.

Không phải để đào tạo một người "biết tất cả", mà để tạo ra những con người có khả năng làm việc liên ngành và kết nối những cái biết khác nhau thành một giá trị mới.

PV: Điều đó đặt ra thách thức gì cho các trường đại học nông nghiệp, trong đó có NLU?

TS. Trần Đình Lý: Đại học cũng phải thay đổi.

Nếu nền kinh tế đang chuyển từ sản xuất sang kiến tạo giá trị thì trường đại học không thể chỉ dừng ở truyền đạt tri thức và cấp bằng.

Không gian đào tạo phải mở từ giảng đường - phòng thí nghiệm sang doanh nghiệp - trang trại - địa phương - thị trường. Và thước đo nghiên cứu khoa học cũng cần tiến thêm một bước. Tôi rất tâm đắc với cách chuyển:

Từ "có công trình" → "có tri thức - có ứng dụng - có tác động".

Một nghiên cứu tốt không chỉ nằm trên tạp chí. Nếu phù hợp, nó cần có cơ hội đi tiếp thành công nghệ, sản phẩm, quy trình, startup, mô hình kinh doanh hay giải pháp giúp doanh nghiệp và người nông dân giải quyết vấn đề thực tế.

Đó cũng là lý do tôi cho rằng đại học phải trở thành một trung tâm tri thức và đổi mới sáng tạo của hệ sinh thái, chứ không chỉ là một "ốc đảo học thuật".

PV: Nhiều năm qua chúng ta nói về liên kết "các nhà". Vì sao chuỗi nông nghiệp vẫn có những điểm đứt gãy?

TS. Trần Đình Lý: Có lẽ đã đến lúc phải đi xa hơn chữ "liên kết".

Liên kết đôi khi mới chỉ là ngồi cùng bàn, ký một biên bản hay phối hợp từng việc. Kinh tế nông nghiệp cần tiến tới đồng kiến tạo giá trị.

Nhà nước kiến tạo thể chế và tiêu chuẩn; trường đại học và nhà khoa học cung cấp tri thức, nhân lực và giải pháp; doanh nghiệp tổ chức chuỗi và thị trường; nông dân triển khai và phản hồi; tài chính cung cấp nguồn lực; người tiêu dùng kiểm chứng giá trị.

Điểm quan trọng là các chủ thể phải cùng xác định vấn đề - cùng phát triển giải pháp - cùng thử nghiệm - cùng thương mại hóa - và có cơ chế chia sẻ giá trị hợp lý.

Khi lợi ích không gặp nhau thì liên kết rất dễ đứt. Khi các bên thực sự cùng tạo ra giá trị và cùng được hưởng giá trị, hệ sinh thái mới bền.

PV: Nếu phải đề xuất một số ưu tiên để nông nghiệp Việt Nam bước nhanh hơn sang kinh tế nông nghiệp, ông sẽ chọn điều gì?

TS. Trần Đình Lý: Tôi cho rằng có năm việc cần làm đồng thời: lấy thị trường và người tiêu dùng làm điểm xuất phát; đưa đổi mới sáng tạo xuyên suốt chuỗi giá trị; đào tạo nguồn nhân lực liên ngành; đổi mới mô hình hợp tác đại học - doanh nghiệp - địa phương; và xây dựng hệ sinh thái đồng kiến tạo giá trị.

Nhưng xuyên suốt năm việc ấy là một thay đổi về tư duy.

Đừng xem chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và marketing là bốn phong trào riêng biệt. Chúng phải nằm trong cùng một hành trình tạo giá trị: dữ liệu giúp quyết định tốt hơn; công nghệ giải quyết vấn đề; đổi mới tạo giá trị mới; marketing đưa tiếng nói thị trường vào từ đầu; còn phát triển bền vững phải được tích hợp ngay trong thiết kế chuỗi.

PV: Nếu gửi một thông điệp ngắn tới doanh nghiệp, nhà khoa học và người trẻ đang bước vào lĩnh vực nông nghiệp, ông muốn nói gì?

TS. Trần Đình Lý: Tôi tin rằng tương lai của nông nghiệp Việt Nam rộng hơn rất nhiều so với cánh đồng.

Nó nằm trên cánh đồng, nhưng cũng nằm trong phòng thí nghiệm.

Nằm ở trang trại, nhưng cũng nằm trong dữ liệu và AI.

Nằm trong sản phẩm, nhưng cũng nằm ở chế biến, logistics, thương hiệu và trải nghiệm người tiêu dùng.

Và cuối cùng, nó nằm trong khả năng sáng tạo của con người Việt Nam.

Nếu trước đây chúng ta tự hào vì "làm ra được nhiều", thì chặng đường mới phải hướng tới một niềm tự hào lớn hơn:

Nông nghiệp Việt Nam không chỉ sản xuất giỏi, mà còn phải biết kiến tạo giá trị, kể được câu chuyện giá trị, bán được giá trị và quan trọng nhất - giữ lại được nhiều giá trị hơn cho người nông dân, doanh nghiệp và đất nước.

PV: Xin cảm ơn TS. Trần Đình Lý về cuộc trao đổi!