Rủi ro sở hữu trí tuệ “nằm ngay trên từng chiếc máy tính trong doanh nghiệp”

Đây là thông điệp hữu ích mà mỗi doanh nghiệp nên cẩn trọng xem xét, từ đó nắm vững kiến thức pháp lý và xử lý công việc một cách thông minh trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước chuyển mình mạnh mẽ, mang lại nhiều cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với kinh tế - xã hội Việt Nam.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 (đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 36/2009/QH12, Luật số 42/2019/QH14, Luật số 07/2022/QH15, Luật số 93/2025/QH15 và Luật số: 131/2025/QH15), phần mềm, chương trình máy tính là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, mọi hành vi sao chép, cài đặt hoặc sử dụng phần mềm không có bản quyền; sử dụng các công cụ như crack, key lậu, activator để vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền đều là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Nghị định số 341/2025/NĐ-CP ngày 26/12/2025 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan; Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan cũng đã nêu ra các hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan tùy theo tính chất, mức độ vi phạm sẽ bị xử lý theo các chế tài như: Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm; buộc xin lỗi, cải chính công khai; buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự, thanh toán tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất,...

Đối với các trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), với mức phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 3 năm.

Trên thực tế, đã có nhiều vụ án hình sự trên cả nước liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính. Qua điều tra, lực lượng Công an phát hiện nhiều doanh nghiệp kinh doanh máy tính đã cài đặt sẵn hệ điều hành Windows và bộ phần mềm Microsoft Office được kích hoạt bằng crack, key lậu hoặc activator.

Đồng thời, hàng trăm máy tính tại các đơn vị, cơ quan, cơ sở giáo dục cũng được xác định đang sử dụng phần mềm không có bản quyền. Nhiều vụ án đã được xét xử, là lời cảnh báo rõ ràng và đanh thép rằng việc cài đặt, sử dụng hoặc cung cấp phần mềm vi phạm bản quyền hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự khi đủ căn cứ theo quy định của pháp luật.

Không chỉ đối mặt với rủi ro pháp lý, phần mềm không bản quyền còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an toàn, an ninh mạng như chứa mã độc, đánh cắp dữ liệu, làm lộ lọt thông tin cá nhân và các tài liệu quan trọng của cơ quan, doanh nghiệp. Những thiệt hại do mã độc gây ra có thể lớn hơn rất nhiều so với chi phí mua bản quyền phần mềm hợp pháp.

Do đó, tại Diễn đàn pháp lý doanh nghiệp Việt Nam 2026 tổ chức tại Học viện Tư pháp hôm 6/11, Luật sư Nguyễn Thanh Hà khẳng định rằng: Mỗi phần mềm được cài đặt đều cần một căn cứ pháp lý để sử dụng.

Nếu không sử dụng đúng cách, không triệt để tuân thủ pháp luật về bản quyền, sở hữu trí tuệ thì mỗi doanh nghiệp, cá nhân đều đối mặt với những rủi ro nhất định. "Rủi ro sở hữu trí tuệ nằm ngay trên từng chiếc máy tính trong doanh nghiệp của bạn", Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh.

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, các nhóm hành vi xâm phạm phổ biến đối với phần mềm, đó là: Sao chép không phép (sao chép phần mềm mà không được chủ sở hữu cho phép); cài vượt số lượng giấy phép (một giấy phép cài trên nhiều máy); dùng bản bẻ khóa (tải, cài đặt bản crack hoặc khóa bản quyền giả); phân phối, cho thuê (phát tán bản sao hoặc cho thuê không có thỏa thuận);…

Các doanh nghiệp cài phần mềm không phép; mua thiếu giấy phép; dùng bản bẻ khóa; thiếu kiểm kê; do nhân viên tự cài đặt hay coi nhẹ rủi ro khi cho rằng doanh nghiệp mình quy mô nhỏ sẽ không bị kiểm tra,… đều dẫn đến những hệ lụy phức tạp.

Do đó, khuyến cáo các doanh nghiệp và người dân chỉ sử dụng phần mềm có bản quyền hoặc phần mềm miễn phí được cấp phép hợp pháp; tuyệt đối không sử dụng crack, key lậu, activator dưới mọi hình thức. Đặc biệt khi mua máy tính, cần yêu cầu đơn vị cung cấp chứng minh tính hợp pháp của các phần mềm được cài đặt.

Những năm gần đây, sự phát triển của AI mở ra nhiều cơ hội to lớn cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cũng đang đặt ra nhiều vấn đề thách thức về sở hữu trí tuệ, từ góc nhìn pháp lý, đạo đức, quản trị và chiến lược phát triển. Vì vậy, mỗi tổ chức, cá nhân cần nâng cao hơn nữa ý thức chấp hành pháp luật, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, góp phần xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh và văn minh.