Thanh Hóa: Chủ động từ sớm, không để nguy cơ thành sự cố trong mùa mưa lũ

Với địa hình trải dài từ miền núi đến đồng bằng, ven biển, cùng hệ thống sông, suối dày đặc, Thanh Hóa đứng trước những dạng rủi ro thiên tai khác nhau trên từng địa bàn. Nếu miền núi tiềm ẩn nguy cơ lũ quét, sạt lở đất thì vùng thấp trũng dễ ngập úng; các tuyến giao thông, đê điều, hồ đập cũng có thể trở thành những điểm xung yếu khi mưa lớn kéo dài. Đặc điểm đó đòi hỏi công tác phòng, chống thiên tai phải được triển khai theo hướng chủ động, sát từng địa bàn, từng điểm nguy cơ, thay vì chỉ tập trung ứng cứu khi sự cố đã xảy ra.

Bởi vậy, phòng ngừa không thể bắt đầu từ thời điểm thiên tai xảy ra. Cách làm hiệu quả hơn là nhận diện những điểm yếu, xử lý từ trước và chuẩn bị phương án ứng phó đủ cụ thể để khi tình huống phát sinh, chính quyền và người dân không rơi vào thế bị động.

Thực tế tại xã Nguyệt Ấn cho thấy sự chuyển dịch đó. Năm 2025, thiên tai khiến 140 hộ dân phải sơ tán, di dời khỏi khu vực có nguy cơ sạt lở, ngập úng; bão số 10 gây thiệt hại gần 17,7 tỷ đồng. Từ bài học thực tế, ngay đầu mùa mưa bão năm nay, địa phương đã tập trung khắc phục các điểm sạt lở, sụt lún, sửa chữa một số công trình giao thông, thủy lợi, cầu tràn với tổng kinh phí hơn 5,2 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách xã.

Ở xã Xuân Tín, việc đầu tư thay thế cầu Mọ cũng là một minh chứng cho tư duy phòng ngừa. Cầu cũ từng bị lũ cuốn trôi hoàn toàn trong bão số 10 năm 2025, gây chia cắt giao thông. Công trình cầu mới có tổng mức đầu tư 70 tỷ đồng, đã hoàn thành 100% khối lượng, góp phần bảo đảm kết nối giao thông và giảm nguy cơ chia cắt khi mưa lũ xảy ra.

Không chỉ xử lý từng điểm yếu tại cơ sở, tỉnh đang tập trung nguồn lực cho những công trình có vai trò trực tiếp trong phòng, chống thiên tai. Gần 58,9 tỷ đồng từ Quỹ Phòng, chống thiên tai được phân bổ để sửa chữa, khắc phục hư hỏng tại 35 công trình, tập trung vào hồ đập, kênh tiêu, đê điều và các hạng mục phòng, chống lũ.

Những nỗ lực đó cho thấy một hướng đi đúng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải nhìn thẳng vào những điểm yếu còn tồn tại. Qua rà soát, toàn tỉnh còn 44 trọng điểm xung yếu về đê điều và 58 hồ chứa chưa bảo đảm an toàn. Trong tổng số 610 hồ chứa, có 46 hồ bị hư hỏng, xuống cấp; trong đó 3 hồ không bảo đảm an toàn, không được phép tích nước.

Đây không đơn thuần là những con số về hạ tầng. Với hệ thống hồ chứa trải rộng trên địa bàn, trong đó hồ Cửa Đạt có dung tích toàn bộ 1,45 tỷ m³, mỗi công trình mất an toàn đều tiềm ẩn nguy cơ đối với vùng hạ du. Vì vậy, kiểm tra, gia cố, vận hành an toàn hồ đập phải được xem là một phần cốt lõi của chiến lược phòng ngừa, bởi xử lý một điểm yếu trước mùa mưa luôn ít tốn kém hơn khắc phục hậu quả sau sự cố.

Cùng với hạ tầng, năng lực cảnh báo và ứng phó tại cơ sở cũng đang được đặt lên hàng đầu. Trong tháng 8, trước các đợt mưa lớn có nguy cơ gây lũ quét, sạt lở đất, ngập úng, tỉnh liên tục yêu cầu các địa phương rà soát khu vực nguy hiểm, chủ động phương án sơ tán dân, kiểm soát ngầm tràn, điểm ngập sâu, bảo đảm an toàn hồ đập và duy trì trực ban 24/24 giờ.

Những yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết khi cảnh báo thiên tai đã được kiểm chứng bằng thực tế. Sau đợt mưa lớn từ ngày 5 đến 7/8, sạt lở đất xảy ra tại 2 khu vực dân cư thuộc bản Thanh Sơn, xã Quan Sơn. Trước nguy cơ sạt lở tiếp tục diễn biến phức tạp, ngày 18/8, UBND tỉnh đã công bố tình huống khẩn cấp sạt lở đất tại đây. Riêng một khu vực, 17 hộ với 60 nhân khẩu phải sơ tán; 3 hộ bị ảnh hưởng nhà cửa, tuyến đường vào khu dân cư bị hư hỏng do sạt trượt.

Thanh Sơn cho thấy rõ ranh giới mong manh giữa "nguy cơ" và "sự cố". Khi đất đã dịch chuyển, công trình bị ảnh hưởng và người dân phải rời khỏi nơi ở, cảnh báo không còn là một thông tin dự báo mà đã trở thành yêu cầu hành động khẩn cấp. Trong hoàn cảnh ấy, việc phát hiện sớm, khoanh vùng, cảnh báo và sơ tán kịp thời chính là những yếu tố trực tiếp bảo vệ con người.

Từ một điểm sạt lở ở Quan Sơn có thể nhìn rộng ra yêu cầu đối với toàn tỉnh: phòng, chống thiên tai không thể chỉ được đo bằng tốc độ ứng cứu sau khi sự cố xảy ra, mà trước hết phải được đo bằng khả năng phát hiện và xử lý nguy cơ trước khi sự cố xảy ra.

Đó cũng là lý do "4 tại chỗ" cần được thực hiện bằng năng lực thực chất, chứ không dừng ở phương án trên giấy. Khi có nguy cơ, cảnh báo phải đến đúng người, đúng nơi; khi cần di dời, phải có địa điểm an toàn và lực lượng tổ chức; khi công trình mất an toàn, phải có phương án xử lý kịp thời. Quan trọng nhất, mọi phương án đều phải đặt an toàn tính mạng Nhân dân lên trước.

Thiên tai không thể ngăn chặn, nhưng hoàn toàn có thể giảm thiểu thiệt hại nếu mỗi nguy cơ được nhận diện sớm hơn, mỗi phương án được chuẩn bị kỹ hơn và mỗi quyết định được đưa ra kịp thời hơn. Với Thanh Hóa, "lá chắn" trước mùa mưa lũ vì thế không chỉ được đo bằng số công trình được gia cố hay số phương án được xây dựng, mà quan trọng hơn là khả năng bảo vệ người dân trước khi hiểm họa trở thành sự cố.