Thanh Hóa: Số hóa đồng ruộng, nâng giá trị nông sản

Tích tụ đất đai để mở đường cho giá trị

Một trong những điểm nghẽn của nông nghiệp truyền thống là sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công và kinh nghiệm. Trong khi đó, thị trường ngày càng đòi hỏi sản phẩm đồng đều, an toàn, có truy xuất nguồn gốc và nguồn cung ổn định. Vì vậy, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là làm ra nhiều hơn, mà phải tạo ra giá trị lớn hơn trên cùng một đơn vị đất đai.

6 tháng đầu năm 2026, Thanh Hóa đã tích tụ, tập trung 6.310ha đất sản xuất nông nghiệp, đạt 63,1% kế hoạch năm; diện tích ứng dụng công nghệ cao ước hơn 1.700ha. Những vùng sản xuất quy mô lớn đang tạo điều kiện để cơ giới hóa, chuẩn hóa quy trình, ứng dụng khoa học - công nghệ và thu hút doanh nghiệp tham gia sâu hơn.

Nhưng tích tụ đất đai mới chỉ tạo ra điều kiện cần. Nếu thiếu tổ chức sản xuất, liên kết chuỗi và thị trường, lợi thế về quy mô khó chuyển thành giá trị gia tăng. Bởi vậy, cùng với tập trung đất đai phải là tổ chức lại sản xuất, trong đó HTX và doanh nghiệp trở thành cầu nối giữa người dân với kỹ thuật, tiêu chuẩn và đầu ra.

Tại HTX sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp an toàn Nga Yên, HTX vừa chuyển giao kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng vật tư đúng quy định, vừa chủ động nắm bắt nhu cầu thị trường, bố trí diện tích sản xuất và kết nối tiêu thụ. Khoảng 80% nông sản của thành viên được bao tiêu.

Đằng sau một sản phẩm an toàn, không còn là câu chuyện của riêng người nông dân, mà là một quy trình được tổ chức từ giống, vật tư, canh tác, kiểm soát chất lượng đến thị trường. Chính nền tảng ấy mới tạo không gian để công nghệ phát huy hiệu quả.

Từ kinh nghiệm sang quản trị bằng công nghệ

Nếu tổ chức lại sản xuất tạo nền móng thì công nghệ đang làm thay đổi cách thức tạo ra giá trị.

Ở xã Kiên Thọ, từ 1.000m² nhà màng trồng dưa Kim Hoàng hậu năm 2022, gia đình ông Lê Văn Công đã mở rộng lên 4 nhà màng, khoảng 5.000m², đạt doanh thu khoảng 1,7 tỷ đồng/năm. Đến tháng 3/2026, địa phương có 8 hộ trồng dưa trong nhà màng với tổng diện tích hơn 20.000m², tạo việc làm cho khoảng 50 lao động.

Giá trị của mô hình không nằm ở những nhà màng hiện đại, mà ở khả năng kiểm soát tốt hơn điều kiện sinh trưởng, ổn định chất lượng và nâng hiệu quả trên cùng diện tích.

Tại xã Thiệu Hóa, anh Nguyễn Viết Ngoan có thể điều khiển hệ thống tưới cho 4.500m² nhà màng bằng điện thoại thông minh theo nguyên tắc "3 đúng": đúng thời gian, đúng định lượng, đúng vị trí. Khi nước, dinh dưỡng và thời điểm tưới được kiểm soát chính xác, sản xuất không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm hay sức lao động thủ công.

Đó là bước chuyển đáng chú ý, người nông dân từ chỗ trực tiếp canh tác đang từng bước trở thành người quản trị một quy trình sản xuất có công nghệ và dữ liệu hỗ trợ. Bởi vậy, thước đo của nông nghiệp công nghệ cao không phải là có bao nhiêu nhà màng hay thiết bị, mà là công nghệ tạo thêm bao nhiêu giá trị, tiết giảm bao nhiêu chi phí và thu nhập được cải thiện thế nào. Chỉ khi hiệu quả đủ rõ và mô hình đủ khả năng nhân rộng, công nghệ mới thực sự trở thành động lực phát triển.

Khi nông sản có dữ liệu để đi xa

Một sản phẩm bước ra khỏi đồng ruộng hôm nay không chỉ cần chất lượng mà còn phải có thông tin để được nhận diện, truy xuất và tạo niềm tin với người tiêu dùng. Vì thế, chuyển đổi số đang mở rộng giá trị của nông sản từ khâu sản xuất đến thị trường, biến dữ liệu thành một phần của chính sản phẩm.

Mỗi tháng, Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Hiền Nhuần cung ứng hơn 30 tấn rau, quả và thực phẩm cho hệ thống siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch và bếp ăn tập thể. Quy trình từ sản xuất, sơ chế đến chế biến được quản lý bằng công nghệ, giúp người tiêu dùng tra cứu nguồn nguyên liệu, ngày sản xuất và hạn sử dụng. Khi thông tin đi cùng sản phẩm, khoảng cách giữa người sản xuất và người tiêu dùng được rút ngắn; mã số vùng trồng, tem truy xuất và dữ liệu sản xuất không còn là công cụ hỗ trợ, mà trở thành một bộ phận của giá trị nông sản.

Với 674 sản phẩm OCOP đạt từ 3 đến 5 sao, Thanh Hóa đang có nguồn hàng hóa đặc trưng để xây dựng thương hiệu. Nhưng chất lượng chỉ thực sự chuyển thành giá trị kinh tế khi sản phẩm được nhận diện, được tin cậy và đến đúng thị trường. Bởi vậy, chuyển đổi số phải đi hết hành trình của nông sản, từ dữ liệu trên đồng ruộng đến thông tin trong tay người tiêu dùng.

Cùng với số hóa, yêu cầu sản xuất xanh đang tạo thêm một lớp giá trị mới. Từ mô hình thí điểm 100ha lúa giảm phát thải năm 2024, đến vụ xuân 2026, diện tích thực hiện tại Thanh Hóa đã đạt gần 11.000ha, dự kiến khoảng 20.000ha vào cuối năm. Các mô hình cho thấy năng suất tăng 8-10%, chi phí đầu vào giảm 30-40%, đồng thời giảm khoảng 4,5-5 tấn CO₂ quy đổi/ha. Như vậy, một thửa ruộng không chỉ tạo ra hạt gạo, mà còn tạo thêm giá trị từ hiệu quả kinh tế và môi trường. Khi các tiêu chuẩn xanh ngày càng trở thành yêu cầu của thị trường, khả năng giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh mới.

Nhìn rộng hơn, điều Thanh Hóa đang hướng tới không đơn thuần là đưa máy móc hay phần mềm vào đồng ruộng, mà là thay đổi cách tạo ra giá trị từ đất đai. Tích tụ đất tạo quy mô; tổ chức sản xuất tạo liên kết; công nghệ kiểm soát quy trình; dữ liệu tạo minh bạch; sản xuất xanh gia tăng sức cạnh tranh. Khi những yếu tố ấy được kết nối thành một chuỗi thống nhất, nông sản mới có thể đi xa hơn mà không phải dựa chủ yếu vào việc tăng sản lượng.

Đó cũng là dư địa để Thanh Hóa hướng tới mục tiêu nâng giá trị sản xuất bình quân trên một hecta đất trồng trọt lên từ 140 triệu đồng trở lên vào năm 2030. Xa hơn, giá trị của một thửa ruộng sẽ không chỉ được tính bằng những gì thu hoạch được sau mỗi mùa vụ, mà bằng khả năng tạo ra một sản phẩm có chất lượng, có dữ liệu, có thị trường và có sức cạnh tranh bền vững.