Thiếu hụt vật liệu xây dựng tạo sức ép lớn lên tiến độ các dự án trọng điểm

Bộ Xây dựng cho biết: Theo thông tin từ 34 địa phương, đến ngày 23/9/2026, cả 4 nhóm vật liệu xây dựng thông thường truyền thống đều thiếu: đá xây dựng thiếu khoảng 93,070 triệu m3, cát xây dựng 112,055 triệu m3, cát san lấp 165,310 triệu m3 và đất san lấp 355,842 triệu m3.

Giai đoạn 2027-2030, tiếp tục thiếu khoảng 8,587 triệu m³ đá xây dựng, 434,999 triệu m³ cát xây dựng, 787,147 triệu m³ cát san lấp và 1.851,999 triệu m³ đất san lấp.

Đáng chú ý, đối với 55 dự án/124 dự án thành phần thuộc danh mục công trình, dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm ngành giao thông vận tải, năm 2026 nhóm do Trung ương làm chủ đầu tư thiếu khoảng 10,284 triệu m³ đá xây dựng, 15,381 triệu m³ cát xây dựng, 13,083 triệu m³ cát san lấp và 8,689 triệu m³ đất san lấp. 

Trong khi đó, nhóm trọng điểm do địa phương làm chủ đầu tư thiếu tương ứng khoảng 23,526; 34,005; 56,109 và 115,898 triệu m³. Các công trình khác của địa phương thiếu khoảng 59,260; 62,669; 96,118 và 231,255 triệu m³. Giai đoạn 2027-2030 thiếu hụt tiếp tục tập trung vào cát xây dựng, cát san lấp và đất san lấp.

Thực trạng thiếu hụt vật liệu xây dựng đã và đang tạo ra những tác động trực tiếp đến tiến độ và chi phí triển khai các công trình, dự án trọng điểm quốc gia, đặc biệt là hệ thống đường bộ cao tốc và vành đai lớn trên cả nước. Đến nay, nhiều dự án giao thông quan trọng như cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, Vành đai 4 vùng Thủ đô Hà Nội, Vành đai 4 Thành phố Hồ Chí Minh đoạn qua Tây Ninh, cao tốc Ninh Bình - Hải Phòng đang gặp khó khăn trong quá trình thi công vì thiếu vật liệu. 

Tình trạng thiếu hụt cát san lấp và đất san lấp khiến một số phân đoạn thi công phải tạm dừng hoặc kéo dài tiến độ, trong khi chi phí vận chuyển vật liệu từ các tỉnh khác đã làm đội vốn đầu tư tại nhiều công trình. Ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nơi tài nguyên cát sông ngày càng cạn kiệt, các dự án cao tốc địa phương đang đối mặt với áp lực đặc biệt khi gần 30 triệu m³ cát san lấp chưa có nguồn cung xác định, khiến tiến độ có nguy cơ bị kéo dài nếu không giải quyết kịp nguồn cung.

Trước thực trạng trên, Bộ Xây dựng đã phối hợp với các bộ, ngành liên quan đưa ra nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung vào việc rà soát toàn diện nhu cầu và khả năng cung ứng trên phạm vi quốc gia, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về nguồn vật liệu và quy hoạch mỏ dài hạn đến năm 2045. 

Bộ cũng đề xuất Chính phủ áp dụng cơ chế đặc thù trong cấp phép khai thác, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục môi trường và đất đai cho các mỏ phục vụ dự án trọng điểm, đồng thời hướng dẫn các địa phương chủ động cân đối nguồn cung tại khu vực và điều phối liên vùng khi cần thiết. 

Ngày 24/10/2026, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 2800/QĐ-BCT về Phương án tạm thời điều phối nguồn vật liệu xây dựng giữa 34 tỉnh, thành phố giai đoạn 2026-2030, theo đó xác định rõ các địa phương cung cấp, địa phương tiếp nhận, khối lượng từng loại vật liệu và trách nhiệm phối hợp, ưu tiên trước mắt là các dự án cao tốc Đồng bằng sông Cửu Long, Đồng bằng sông Hồng và tỉnh Cà Mau. 

Về giải pháp dài hạn, Bộ Xây dựng thúc đẩy mạnh mẽ phát triển vật liệu thay thế như cát nhân tạo, cát nghiền từ đá khai thác, tận dụng đất đá thải mỏ và nghiên cứu khai thác cát biển, đồng thời xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cho các loại vật liệu mới để sớm đưa vào sử dụng rộng rãi.

Các chuyên gia trong ngành cũng đưa ra nhiều nhận định và đề xuất quan trọng, cho rằng vấn đề cốt lõi hiện nay không chỉ là thiếu tài nguyên mà còn là sự phân bố không đồng đều giữa các vùng, công suất khai thác chưa theo kịp nhu cầu và quy trình cấp phép còn chậm trễ. 

Theo các chuyên gia, cần phân bổ nguồn cung hợp lý hơn với từng khu vực, rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thủ tục thăm dò, cấp phép và nâng cấp công suất các mỏ hiện có đủ điều kiện. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện cơ chế khuyến khích và bắt buộc sử dụng vật liệu thay thế tại các công trình phù hợp, xây dựng quy hoạch mỏ vật liệu gắn với quy hoạch tổng thể phát triển hạ tầng giao thông, tránh tình trạng bị động khi triển khai các dự án lớn. 

Các chuyên gia cũng lưu ý cần kiểm soát chặt chẽ giá vật liệu, ngăn ngừa hiện tượng găm hàng, tăng giá bất hợp lý và xây dựng cơ chế bù đắp chi phí vận chuyển cho các dự án ở vùng sâu, vùng xa để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả đầu tư.