Tọa đàm 120 năm phong trào Đông du miền Nam

Chủ trì tọa đàm do Nhà sử học Dương Trung Quốc, Phó Chủ tịch Thường trực Hội khoa học lịch sử Việt Nam, Tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay; TS Lê Văn Điện, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Thành uỷ Cần Thơ; TS Phú Văn Hẵn, nguyên Phó Viện trưởng Viện KHXH vùng Nam bộ, Tổng thư ký Hội dân tộc học và nhân học.

Phát biểu khai mạc toạ đàm, ông Nguyễn Hạnh - Phó Tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay cho biết, cách nay 20 năm cũng tại TP Cần Thơ, Tạp chí Xưa và Nay, Cơ quan của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã phối hợp với UBND TP. Cần Thơ tổ chức hội thảo "100 năm phong trào Đông Du ở miền Nam 1906-2006". 

Dư âm của cuộc hội thảo ấy đã lắng đọng trong suy nghĩ, tâm tư của nhiều người tham dự, vì lẽ đây là lần đầu tiên một cuộc hội thảo được tổ chức để nhìn nhận về một phong trào mang tên Đông Du, có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội của xứ Nam kỳ thời bấy giờ.

Những gương mặt xuất dương trong phong trào Đông Du thời ấy là một thế hệ ưu tú của giai đoạn bi kịch lịch sử. Tấm lòng của họ vì tố quốc không thiếu, nhưng đường lối cách mạng cần có lại chưa có, nên đã để lại một "khoảng trống tư liệu lịch sử" khá lớn mà cho đến hôm nay chúng ta phải tiếp tục làm rõ.

Theo sử liệu để lại, Nam kỳ có số người tham gia Đông Du đông nhất so với Bắc kỳ và Trung kỳ. Từ năm 1906 đến 1908 ở Nam kỳ có đến hơn 100 người tham gia Đông Du, trong đó Vĩnh Long 23 người, Đồng Tháp 9 người, Trà Vinh 3 người, Cần Thơ 2 người, Kiên Giang 2 người, TP. Hồ Chí Minh 4 người, Long An 1 người. Những người này, đã xác định được quê quán và hành trạng còn một số người vì hoàn cảnh hoạt động khác nhau nên đã lưu lạc, thay đổi tên họ hay mất tích ở xứ người mà cho đến hôm nay chúng ta chưa xác định được.

Có thể nói phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX là một hiện tượng lịch sử đáng chú ý trong tiến trình vận động yêu nước và canh tân của dân tộc Việt Nam. Trong tổng thể phong trào ấy, sự tham gia của các nhân vật ở Nam kỳ thuộc địa để lại những dấu ấn riêng về quy mô, cách thức tổ chức và nguồn lực xã hội.

Phó Tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay Nguyễn Hạnh nhấn mạnh, buổi tọa đàm hôm nay đúng dịp kỷ niệm 120 năm của phong trào Đông Du, Ban tổ chức tọa đàm đã tiếp cận nhiều tư liệu mới, bổ sung nhiều chi tiết quan trọng về cuộc đời hoạt động của các chí sĩ như Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, Đỗ Văn Y và có được tương đối đầy đủ "sơ yếu lý lịch" của 57 chí sĩ tham gia phong trào Đông Du mà trong hội thảo trước đây chưa công bố được.

Bên cạnh đó, với TP Cần Thơ, đã có một số sự kiện gắn liền với phong trào Đông Du như: Năm 1905, lần đầu tiên ra mắt Hội Khuyến học Nam kỳ do ông Võ Văn Thơm làm hội trưởng, đã tổ chức hoạt động xây dựng phong trào khuyến học có ảnh hưởng khắp miền lục tỉnh thời bấy giờ.

Năm 1906, Nguyễn Thần Hiến (người Hà Tiên) nhưng lập nghiệp ở Cần Thơ đã tổ chức Khuyến du Học hội để vận động thanh niên du học. Nguyễn Quang Diêu là một trong những người đến với tổ chức này sớm nhất, được giao trọng trách phổ biến tài liệu do Phan Bội Châu và Cường Để gửi về, vận động nhà giàu, đại điền chủ ủng hộ phong trào, tạo điều kiện để chuẩn bị cho các chí sĩ Đông Du về nước hoạt động.

Năm 1913 Cường Để vào Nam kỳ, xuống Long Xuyên sau đó cùng Phan Bội Châu đến lưu trú ở chùa Nam Nhã (Cần Thơ), để xây dựng cơ sở kinh tài cho phong trào.

Nói về phong trào Đông Du ở miền Nam, cụ Phan Bội Châu luôn nhấn mạnh đến tính cách nghĩa hiệp, trọng nghĩa khinh tài của người Nam bộ, cụ Phan từng xúc động viết trong "Tự phán" rằng: Mỗi lần thống kê tiền bạc ở trong nước gửi, thấy nhiều nhất là Nam kỳ... hiện thời lưu học sinh ở Nam kỳ đông hơn nên hậu viện trông vào Nam kỳ là vậy!

Điểm qua một số sự kiện trên để thấy được rằng: Cần Thơ chính là một trong những cái nôi của phong trào Đông Du ở miền Nam thời bấy giờ, đã tổ chức đợt đầu tiên sang Nhật gồm có các ông Đỗ Văn Y, Lưu Quang Bật, Lê Văn Sao, Huỳnh Hưng, Triệu Trưng, và hai thiếu niên là Lý Liễu và Nguyễn Truyện. Đó là những chí sĩ trung kiên của phong trào mà trong số họ có người về sau vẫn tiếp tục hoạt động cách mạng, có người đã chọn cái chết để trở thành bất tử.

Ấn phẩm Phong trào Đông Du ở miền Nam mang đến một góc nhìn chuyên sâu và khác biệt, góp phần làm sáng tỏ vai trò của phương Nam trong dòng chảy lịch sử chung. Cuốn sách là tuyển tập gồm 32 nghiên cứu được tuyển chọn từ hội thảo khoa học tổ chức tại Cần Thơ (2006), tiếp nối chuỗi hội thảo tại Huế, Vinh và Hà Nội, với sự tham gia của nhiều học giả uy tín… Qua hệ thống tư liệu phong phú và những phân tích đa chiều, cuốn sách tái hiện một cách toàn diện bức tranh phong trào Đông Du, đặc biệt là tại Nam Kỳ đầu thế kỷ XX.

Nội dung ấn phẩm bao quát từ những nghiên cứu tổng thuật như "Trăm năm nhìn lại cuộc Đông Du" (Dương Trung Quốc), "100 năm nhìn lại Duy Tân hội và phong trào Đông Du của Phan Bội Châu" (Đinh Kim Phúc), đến các khảo cứu cụ thể về phong trào Đông Du ở miền Nam, ở Nam Kỳ giai đoạn 1905-1909, cũng như quá trình hình thành và phát triển từ Trung Kỳ, Bắc Kỳ đến Nam Kỳ.

Nhiều bài viết đi sâu phân tích các yếu tố dẫn tới sự hình thành nét riêng của phong trào Đông Du miền Nam, làm rõ vai trò của các lực lượng xã hội như sĩ phu, trí thức, doanh nhân trong việc khởi xướng và duy trì phong trào, cũng như mối liên hệ chặt chẽ giữa Đông Du với các phong trào Duy Tân, Minh Tân, với báo chí, kinh tế và đời sống xã hội đương thời.