TS. Trần Đình Lý: “Nông nghiệp hữu cơ không chỉ là câu chuyện sản xuất, mà phải là câu chuyện thị trường và giá trị”

PV: Thưa TS. Trần Đình Lý, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Hội thảo tư vấn "Nông nghiệp hữu cơ – Hướng đi bền vững" đối với định hướng phát triển nông nghiệp của tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn mới?

TS. Trần Đình Lý: Tôi cho rằng hội thảo có ý nghĩa thiết thực, bởi nông nghiệp hữu cơ không đơn thuần là một phương thức canh tác mới mà còn là hướng tiếp cận để tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng xanh, tuần hoàn, có trách nhiệm và tạo giá trị gia tăng cao hơn.

Đồng Tháp có lợi thế về quy mô sản xuất, các ngành hàng nông nghiệp chủ lực, hệ thống hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến. Đây là những nền tảng quan trọng để phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp hữu cơ. Tuy nhiên, điều cần quan tâm không chỉ là có bao nhiêu hecta được chuyển đổi, mà là sản phẩm có đáp ứng tiêu chuẩn, có doanh nghiệp đồng hành, có thị trường tiêu thụ và có giúp cải thiện thu nhập cho người nông dân hay không.

Theo tôi, thành công của nông nghiệp hữu cơ cần được nhìn nhận đồng thời trên ba phương diện: hiệu quả kinh tế, trách nhiệm môi trường và giá trị xã hội.

PV: Trong tham luận tại hội thảo, ông nhấn mạnh phát triển nông nghiệp hữu cơ phải gắn với doanh nghiệp và thị trường xuất khẩu. Vì sao ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề này?

TS. Trần Đình Lý: Bởi vì sản xuất mà không gắn với thị trường rất dễ rơi vào tình trạng sản phẩm đạt tiêu chuẩn nhưng không tìm được người mua phù hợp. Trước khi quyết định phát triển một vùng nguyên liệu hữu cơ, cần trả lời bốn câu hỏi: Ai sẽ mua sản phẩm? Sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn nào? Mức giá và phương thức tiêu thụ ra sao? Người nông dân được hưởng bao nhiêu từ phần giá trị tăng thêm?

Nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ từ nguồn đầu vào, quy trình canh tác, phòng ngừa nhiễm chéo, nhật ký sản xuất đến thu hoạch, sơ chế, vận chuyển và chứng nhận. Quá trình chuyển đổi cũng phát sinh chi phí và rủi ro. Nếu vận động nông dân chuyển đổi mà chưa có doanh nghiệp đồng hành, chưa xác định được thị trường đầu ra thì phần lớn gánh nặng sẽ dồn về phía người sản xuất.

Quan điểm của tôi là: thị trường phải đi trước, hợp đồng phải đi cùng sản xuất và lợi ích của người nông dân phải được đặt ở trung tâm chuỗi giá trị.

PV: Theo ông, những điểm nghẽn lớn nhất mà Đồng Tháp cần tháo gỡ để phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp hữu cơ là gì?

TS. Trần Đình Lý: Có năm điểm nghẽn cần được giải quyết đồng thời.

Thứ nhất, vùng sản xuất còn phân tán, khó hình thành vùng nguyên liệu tập trung, đồng nhất và đủ quy mô đáp ứng đơn hàng lớn.

Thứ hai, chi phí chuyển đổi và duy trì chứng nhận còn cao, trong khi năng lực tài chính và quản trị của nhiều hộ nông dân, hợp tác xã còn hạn chế.

Thứ ba, tiêu chuẩn sản xuất đôi khi chưa được xác định ngay từ đầu theo yêu cầu của người mua, dẫn đến tình trạng sản xuất xong mới tìm thị trường.

Thứ tư, khâu bảo quản, sơ chế và chế biến cần được thiết kế đồng bộ hơn. Nếu chỉ xuất bán nguyên liệu thô, địa phương khó giữ lại phần giá trị gia tăng đáng kể.

Thứ năm, dữ liệu chưa thực sự đi cùng sản phẩm. Nhật ký canh tác, mã số vùng trồng, kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và thông tin từng lô hàng cần được kết nối trong một hệ thống minh bạch.

Năm điểm nghẽn này có quan hệ chặt chẽ với nhau. Không thể giải quyết bài toán nông nghiệp hữu cơ chỉ bằng một vài lớp tập huấn hay một đợt chứng nhận sản phẩm.

PV: Với góc nhìn của một chuyên gia marketing và hiện là Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam, ông nhìn nhận vai trò của marketing như thế nào trong phát triển nông sản hữu cơ?

TS. Trần Đình Lý: Marketing nông sản không chỉ là quảng bá, thiết kế bao bì hay xây dựng thương hiệu. Marketing phải bắt đầu từ nghiên cứu thị trường, xác định khách hàng mục tiêu, lựa chọn phân khúc, thiết kế sản phẩm, định vị giá trị và tổ chức hệ thống phân phối.

Đối với nông sản hữu cơ, người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến sản phẩm mà còn muốn biết câu chuyện phía sau: sản phẩm được sản xuất ở đâu, theo tiêu chuẩn nào, có truy xuất được nguồn gốc hay không và quá trình sản xuất có thực sự thân thiện với môi trường hay không.

Vì vậy, mỗi chuỗi nông sản hữu cơ cần có hồ sơ thị trường rõ ràng, gồm phân khúc khách hàng, quy cách sản phẩm, tiêu chuẩn, đối thủ cạnh tranh, kênh phân phối, mức giá tham chiếu và câu chuyện xuất xứ có thể kiểm chứng. Thương hiệu không thể chỉ được tạo nên bằng tên gọi hoặc bao bì đẹp. Thương hiệu là lời hứa được thực hiện nhất quán qua từng sản phẩm, từng lô hàng và từng lần khách hàng lựa chọn.

Hội Marketing Việt Nam và Dự án Tiếp thị Nông sản Việt có thể tham gia hỗ trợ nghiên cứu thị trường, tư vấn định vị và kết nối các chủ thể trong chuỗi giá trị.

PV: Ông đề xuất mô hình liên kết nào để Đồng Tháp triển khai trong giai đoạn 2026–2030?

TS. Trần Đình Lý: Tôi đề xuất mô hình liên kết do thị trường dẫn dắt, với sự tham gia của sáu nhóm chủ thể: doanh nghiệp xác định nhu cầu thị trường và cam kết tiêu thụ; hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu, tập hợp nông dân và quản lý quy trình; nông dân trực tiếp thực hành sản xuất; Nhà nước kiến tạo chính sách, hỗ trợ hạ tầng và kết nối; trường đại học, viện nghiên cứu cung cấp khoa học công nghệ, đào tạo và dữ liệu; các đơn vị chứng nhận, logistics và nhà nhập khẩu tham gia kiểm soát tiêu chuẩn, bảo quản, vận chuyển và yêu cầu thị trường.

Tôi đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc: "Một sản phẩm trọng tâm – một thị trường xác định – một cam kết mua có điều kiện minh bạch". Không nên triển khai dàn trải tất cả ngành hàng cùng lúc. Cần lựa chọn sản phẩm có lợi thế sinh thái, hợp tác xã đủ năng lực, doanh nghiệp quan tâm và nhu cầu thị trường được kiểm chứng.

PV: Ông có đề xuất gì về lộ trình thực hiện cụ thể cho Đồng Tháp đến năm 2030?

TS. Trần Đình Lý: Tôi đề xuất lộ trình theo ba giai đoạn.

Năm 2026, tập trung khảo sát và xây dựng đường cơ sở: rà soát vùng nguyên liệu, điều kiện đất và nước, hiện trạng chứng nhận, năng lực hợp tác xã, doanh nghiệp có nhu cầu thu mua và hệ thống chế biến. Ưu tiên lựa chọn đúng đối tác, không chạy theo diện tích.

Giai đoạn 2027–2028, tỉnh có thể xem xét triển khai từ 3–5 chuỗi thí điểm thuộc những ngành hàng phù hợp. Đây là đề xuất để thảo luận và lựa chọn, không phải chỉ tiêu đã được phê duyệt. Mỗi mô hình cần được theo dõi, đánh giá minh bạch về hiệu quả kinh tế, chất lượng và thu nhập của người dân.

Giai đoạn 2029–2030, chỉ nhân rộng những chuỗi đã chứng minh được hiệu quả, duy trì được tiêu chuẩn, có thị trường ổn định và bảo đảm lợi nhuận thực chất cho người nông dân.

Tôi cũng đề xuất theo dõi sáu chỉ số: tỷ lệ sản lượng được mua theo hợp đồng; tỷ lệ lô hàng đạt chuẩn ngay lần kiểm tra đầu; thu nhập ròng của hộ sản xuất; chi phí chứng nhận và tuân thủ; tỷ lệ sản phẩm được chế biến, nâng cấp giá trị; và tỷ lệ hợp đồng được gia hạn. Thành công không chỉ được đánh giá bằng diện tích hay số lượng mô hình, mà bằng năng lực vận hành và hiệu quả thực chất của chuỗi.

PV: Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM có thể đóng góp như thế nào vào quá trình chuyển đổi này?

TS. Trần Đình Lý: Là cơ sở giáo dục đại học có thế mạnh trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp, môi trường và khoa học sự sống, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM xác định vai trò không chỉ là đào tạo nguồn nhân lực mà còn phải đồng hành cùng địa phương và doanh nghiệp giải quyết những vấn đề thực tiễn của ngành nông nghiệp.

Đối với Đồng Tháp, nhà trường có thể phối hợp với các cơ sở đào tạo trong vùng, cơ quan quản lý và doanh nghiệp để nghiên cứu, chuyển giao quy trình sản xuất hữu cơ; đánh giá điều kiện đất, nước; quản lý sức khỏe đất; ứng dụng công nghệ sau thu hoạch; tận dụng phụ phẩm nông nghiệp; đào tạo cán bộ kỹ thuật và nâng cao năng lực quản trị hợp tác xã.

Đặc biệt, cần đào tạo nguồn nhân lực có tư duy liên ngành, không chỉ giỏi kỹ thuật sản xuất mà còn hiểu thị trường, kinh tế, quản trị chuỗi cung ứng, chuyển đổi số và marketing nông sản. Mô hình hợp tác Nhà nước – Nhà trường – Nhà doanh nghiệp cần được cụ thể hóa bằng những chương trình, dự án và đơn đặt hàng thực tế, có sản phẩm đầu ra và trách nhiệm rõ ràng.

PV: Ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến chính quyền, doanh nghiệp và người nông dân Đồng Tháp?

TS. Trần Đình Lý: Đồng Tháp đang có cơ hội chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, từ tăng sản lượng sang nâng cao giá trị, từ bán những gì mình có sang sản xuất những gì thị trường cần.

Nông nghiệp hữu cơ là một hướng đi có nhiều triển vọng, nhưng không phải mọi vùng sản xuất đều cần chuyển đổi đồng loạt. Điều quan trọng là lựa chọn đúng nơi, đúng sản phẩm, đúng tiêu chuẩn và đúng đối tác.

Chính quyền cần kiến tạo môi trường và cơ chế hỗ trợ; doanh nghiệp cần mạnh dạn đầu tư, đồng hành với vùng nguyên liệu; nhà khoa học cần đưa tiến bộ công nghệ vào thực tiễn; hợp tác xã cần nâng cao năng lực tổ chức; người nông dân cần được bảo đảm quyền lợi và chia sẻ công bằng giá trị tạo ra.

Tôi muốn nhấn mạnh: nông nghiệp hữu cơ không thành công chỉ vì chúng ta sản xuất được một sản phẩm đạt chuẩn, mà chỉ thực sự thành công khi sản phẩm ấy có thị trường, doanh nghiệp có lợi ích, người tiêu dùng có niềm tin và người nông dân có thu nhập tốt hơn. Đó cũng là con đường để nông nghiệp Đồng Tháp phát triển xanh, bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị nông sản trong nước cũng như quốc tế.

PV: Vâng, xin cám ơn ông rất nhiều!