TS. Trần Đình Lý: Vươn xa không có nghĩa là rời gốc; gốc càng sâu, thương hiệu Việt càng có thể đi xa

Trong xu thế ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt mang khát vọng vươn ra thị trường quốc tế, câu chuyện không chỉ là đi được bao xa, mà còn là đi xa bằng nền tảng nào và giữ lại điều gì của mình. Có những doanh nghiệp chọn bắt đầu hành trình lớn từ một chữ rất giản dị: "Gốc".

"Gốc" là người nông dân, ngư dân trực tiếp làm ra sản phẩm; là vùng nguyên liệu, cộng đồng và những giá trị bản địa. "Gốc" cũng là sự liên kết, niềm tin và trách nhiệm giữa những người cùng tham gia một chuỗi giá trị.

Bởi vậy, việc các doanh nghiệp lớn quay trở lại đầu tư, liên kết và phát triển mô hình hợp tác xã không phải là quay về cách làm cũ, mà có thể là làm mới cái gốc bằng tư duy quản trị, công nghệ, tiêu chuẩn và thị trường toàn cầu.

Một thương hiệu Việt muốn vươn xa cần những "cành" đủ mạnh để bước ra thế giới, nhưng trước hết phải có "gốc" đủ sâu để đứng vững.

Từ câu chuyện ấy, chúng tôi trao đổi với TS. Trần Đình Lý - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam, về vai trò của hợp tác xã thế hệ mới trong việc kiến tạo chuỗi giá trị và đưa thương hiệu nông nghiệp Việt Nam vươn ra thị trường quốc tế.

PV: Thưa TS. Trần Đình Lý, ông nhìn nhận thế nào về việc ngày càng có nhiều doanh nghiệp nông nghiệp, thủy sản quan tâm xây dựng hoặc liên kết với các hợp tác xã?

TS. Trần Đình Lý: Theo tôi, đây là một xu hướng đáng chú ý. Hợp tác xã không phải mô hình mới ở Việt Nam. Điều mới nằm ở cách chúng ta đặt HTX vào một chuỗi giá trị hiện đại.

Trước đây, nói đến HTX, nhiều người thường nghĩ chủ yếu đến việc tập hợp các hộ sản xuất. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, HTX có thể trở thành một mắt xích kinh tế quan trọng kết nối người sản xuất - doanh nghiệp - khoa học công nghệ - tài chính - logistics - thị trường.

Đặc biệt với nông nghiệp và thủy sản, phần lớn người sản xuất có quy mô nhỏ. Một hộ nuôi có thể làm ra sản phẩm rất tốt, nhưng khó tự mình đáp ứng đồng thời những yêu cầu ngày càng cao về sản lượng ổn định, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, logistics và thị trường quốc tế. HTX chính là một phương thức để "gom sức nhỏ thành năng lực lớn".

PV: Vậy tại sao một tập đoàn, doanh nghiệp lớn lại cần HTX thay vì tự mình tổ chức toàn bộ chuỗi sản xuất?

TS. Trần Đình Lý: Đây mới là điểm đáng suy nghĩ.

Một doanh nghiệp có thể có vốn, công nghệ, quản trị và thị trường, nhưng không nhất thiết phải sở hữu toàn bộ vùng sản xuất. Trong khi đó, người dân có kinh nghiệm, vùng nuôi, kỹ năng và tri thức bản địa nhưng thường thiếu năng lực thị trường và tổ chức chuỗi.

HTX có thể trở thành cây cầu nối hai nguồn lực đó.

Tôi cho rằng mô hình phù hợp trong giai đoạn tới không phải là doanh nghiệp thay thế người dân, mà là: Nông dân/Ngư dân → HTX → Doanh nghiệp → Thương hiệu → Thị trường toàn cầu. Nếu tổ chức tốt, mỗi chủ thể làm đúng việc mình mạnh nhất và cùng chia sẻ giá trị tạo ra.

PV: Ông đánh giá thế nào về việc KLC Seafood thành lập HTX Nuôi trồng Thủy sản và Du lịch KLC Đại Dương XI?

TS. Trần Đình Lý: Tôi nhìn câu chuyện này trước hết dưới góc độ tổ chức lại chuỗi giá trị.

Điểm đáng quan tâm không phải chỉ là thành lập thêm một HTX, mà HTX ấy sẽ giải quyết được vấn đề gì cho người nuôi, cho doanh nghiệp và cho thị trường. Nếu HTX giúp tổ chức vùng nuôi tốt hơn, chuẩn hóa quy trình, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kết nối trực tiếp với hệ thống tiêu thụ, xuất khẩu của doanh nghiệp thì đây là hướng đi đáng khuyến khích.

Với thủy sản xuất khẩu, chúng ta phải chuyển dần từ tư duy "có gì bán nấy" sang "thị trường cần gì thì tổ chức chuỗi để đáp ứng điều đó".

Và cao hơn nữa, không chỉ xuất khẩu được nhiều thủy sản Việt Nam, mà phải làm sao để giá trị và thương hiệu Việt Nam cùng đi theo sản phẩm ra thế giới.

PV: Như vậy, HTX có thể trở thành một phần trong khát vọng vươn ra quốc tế của các doanh nghiệp Việt Nam?

TS. Trần Đình Lý: Hoàn toàn có thể, nhưng phải là HTX thế hệ mới, chứ không phải chỉ thay tên cho cách làm cũ.

Muốn bước vào chuỗi giá trị toàn cầu, HTX cũng phải tiến tới quản trị chuyên nghiệp, dữ liệu hóa vùng sản xuất, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa chất lượng, ứng dụng công nghệ và minh bạch trong phân phối lợi ích.

Tôi hay nói rằng: Muốn đi xa phải có thị trường; muốn đi bền phải có chuỗi; muốn chuỗi bền thì những người ở đầu chuỗi cũng phải được hưởng lợi.

Doanh nghiệp lớn lên nhưng người nuôi không khá lên thì chuỗi ấy khó bền vững.

PV: Theo ông, đâu là điều quan trọng nhất để mô hình doanh nghiệp - HTX không chỉ thành công về hình thức?

TS. Trần Đình Lý: Theo tôi có 5 chữ rất quan trọng: Lợi ích - Minh bạch - Chuẩn hóa - Công nghệ - Thị trường.

Trước hết phải chứng minh được xã viên tham gia HTX được lợi gì và có thu nhập tốt hơn hay không. Tiếp theo là minh bạch trong hợp đồng, giá mua, tiêu chuẩn, trách nhiệm và phân chia giá trị.

Doanh nghiệp không nên coi HTX đơn thuần là nơi cung cấp nguyên liệu; HTX cũng không nên xem doanh nghiệp chỉ là nơi bao tiêu sản phẩm. Hai bên phải thực sự trở thành đối tác trong cùng một chuỗi giá trị.

PV: Từ góc nhìn marketing và thương hiệu, mô hình này có ý nghĩa như thế nào với nông sản, thủy sản Việt Nam?

TS. Trần Đình Lý: Rất quan trọng.

Thị trường quốc tế ngày nay không chỉ hỏi: "Sản phẩm này ngon không?" mà còn hỏi: "Nó đến từ đâu? Ai sản xuất? Sản xuất như thế nào? Có trách nhiệm với môi trường và cộng đồng hay không?". Vì vậy, HTX và cộng đồng người sản xuất chính là một phần của câu chuyện thương hiệu.

Một con tôm hùm hay một sản phẩm nông nghiệp Việt Nam nếu chỉ bán như nguyên liệu thì giá trị có giới hạn. Nhưng nếu phía sau nó là một vùng nuôi được chuẩn hóa, một cộng đồng người dân có sinh kế bền vững, một doanh nghiệp kiểm soát được chuỗi và một thương hiệu có uy tín, thì giá trị hoàn toàn khác.

Chúng ta không chỉ bán sản phẩm; chúng ta bán cả niềm tin vào chuỗi giá trị Việt Nam.

PV: Ông kỳ vọng gì ở xu hướng này trong thời gian tới?

TS. Trần Đình Lý: Tôi mong sẽ có thêm nhiều mô hình doanh nghiệp - HTX - nhà khoa học - Nhà nước cùng tham gia, nhưng phải đi vào thực chất.

Các trường đại học cũng cần bước sâu hơn vào chuỗi này: nghiên cứu giống, công nghệ nuôi trồng, chuyển đổi số, quản trị HTX, marketing, xây dựng thương hiệu và đào tạo nguồn nhân lực.

Nếu làm tốt, HTX không phải là câu chuyện "quay lại mô hình cũ", mà chính là làm mới một mô hình đã có bằng tư duy chuỗi giá trị, công nghệ và thị trường toàn cầu.

Và tôi cho rằng khát vọng lớn hơn cần hướng tới là: Từ người nông dân, ngư dân Việt Nam → hình thành chuỗi giá trị Việt Nam → xây dựng thương hiệu Việt Nam → chinh phục người tiêu dùng toàn cầu.

Đó mới là con đường để nông nghiệp Việt Nam không chỉ xuất khẩu nhiều hơn, mà quan trọng hơn là giữ lại nhiều giá trị hơn cho người Việt Nam.

PV: Vâng, xin cám ơn Tiến sỹ!