Từ đặc sản bản địa đến hàng hóa thị trường: OCOP miền núi Thanh Hóa cần một cú hích mới

Khi lợi thế bản địa chưa đủ tạo sức bật

Là một trong những sản phẩm OCOP 4 sao "đời đầu" của Thanh Hóa, ống hút tre của Công ty TNHH Vibabo (xã Tân Thành) từng được xem là câu chuyện thành công trong việc biến tài nguyên bản địa thành sản phẩm hàng hóa có giá trị gia tăng cao. Tận dụng nguồn tre, nứa sẵn có tại địa phương, sản phẩm nhanh chóng tạo được chỗ đứng trên thị trường sau khi được công nhận OCOP 4 sao năm 2019.

Nhờ hiệu ứng lan tỏa từ Chương trình OCOP cùng sự hỗ trợ của các cấp, ngành và địa phương, sản phẩm được tiêu thụ rộng rãi trong nước, đồng thời được các doanh nghiệp trung gian lựa chọn xuất khẩu sang Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc... với sản lượng khoảng 6 triệu sản phẩm mỗi năm.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh lại chưa song hành với một nền tảng phát triển đủ vững chắc.

Ông Lê Xuân Lâm, Giám đốc Công ty TNHH Vibabo, cho biết nguồn nguyên liệu sản xuất chủ yếu dựa vào tre, nứa khai thác tự nhiên tại địa phương. Trong khi đó, doanh nghiệp chưa xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định nên những năm gần đây liên tục đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguyên liệu đầu vào. Điều này khiến hoạt động sản xuất bị gián đoạn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng đơn hàng và duy trì thị trường.

Câu chuyện của Vibabo cho thấy một thực tế: nhiều sản phẩm OCOP đã thành công trong việc tạo dựng thương hiệu nhưng chưa xây dựng được chuỗi cung ứng đủ bền vững để duy trì đà tăng trưởng dài hạn.

Tương tự, sản phẩm thịt xông khói Minh Hương của xã Cẩm Tú cũng đang gặp những rào cản trên hành trình mở rộng thị trường. Được sản xuất theo quy trình khép kín từ chăn nuôi, giết mổ đến chế biến, sản phẩm có lợi thế về chất lượng và được người tiêu dùng địa phương đón nhận tích cực. Khi được công nhận OCOP 3 sao năm 2024, nhiều kỳ vọng đã được đặt ra về khả năng nâng tầm đặc sản địa phương, gia tăng giá trị kinh tế và thu nhập cho người dân.

Song sau hai năm, sản phẩm vẫn chưa thể hiện diện trong các hệ thống bán lẻ hiện đại và chưa tạo được bước đột phá về thị trường.

Theo chủ thể sản xuất Cao Thị Vân, nguyên nhân xuất phát từ quy mô sản xuất còn nhỏ, nguồn nguyên liệu chủ yếu tự cung tự cấp nên khó đáp ứng các đơn hàng lớn và duy trì nguồn cung ổn định. Bên cạnh đó, sản phẩm cũng chưa được đầu tư tương xứng về công nghệ chế biến, bao bì, mẫu mã và hoạt động marketing - những yếu tố ngày càng đóng vai trò quyết định trong cuộc cạnh tranh trên thị trường tiêu dùng hiện đại.

Điểm nghẽn nằm ở chuỗi giá trị

Theo thống kê của Văn phòng Điều phối Chương trình XDNTM Thanh Hóa, đến tháng 8/2026, khu vực miền núi của tỉnh đã phát triển được khoảng 170 sản phẩm OCOP.

Phần lớn sản phẩm được hình thành từ những đặc sản địa phương, mang trong mình câu chuyện văn hóa riêng và có nhóm khách hàng nhất định. Đây là lợi thế mà không phải địa phương nào cũng có được.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ phát triển thị trường, phần lớn sản phẩm OCOP miền núi vẫn đang đối mặt với những hạn chế mang tính phổ biến. Sản xuất chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, phương thức thủ công; năng lực tổ chức sản xuất hàng hóa còn hạn chế; việc áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm soát chất lượng chưa đồng đều.

Đáng chú ý, công nghệ chế biến và bảo quản còn nhiều bất cập khiến không ít sản phẩm phụ thuộc vào mùa vụ, khó duy trì nguồn cung ổn định và khó đáp ứng các đơn hàng lớn từ hệ thống phân phối hiện đại.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tính đồng nhất và khả năng cung ứng lâu dài, đây chính là những "điểm nghẽn" khiến nhiều sản phẩm OCOP miền núi chưa thể chuyển từ lợi thế đặc sản sang lợi thế cạnh tranh thực sự.

Khơi thông động lực để OCOP vùng cao đi xa

Xác định Chương trình OCOP là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực miền núi, Thanh Hóa đang tập trung chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm.

Song song với đó, các sở, ngành và địa phương thường xuyên tổ chức tập huấn kỹ năng quản trị kinh doanh, hướng dẫn các chủ thể xây dựng câu chuyện sản phẩm gắn với bản sắc văn hóa dân tộc. Đây được xem là giải pháp quan trọng để gia tăng giá trị thương hiệu, tạo sự khác biệt và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm OCOP trên thị trường.

Một hướng đi đáng chú ý khác là hỗ trợ các chủ thể tiếp cận các kênh phân phối hiện đại thông qua Shopee, PostMart, TikTok Shop; kết nối sản phẩm vào hệ thống siêu thị lớn; đồng thời lồng ghép quảng bá với các điểm đến du lịch cộng đồng như Pù Luông, Bến En nhằm mở rộng độ nhận diện và gia tăng cơ hội tiêu thụ.

Thực tiễn cho thấy, tiềm năng của OCOP miền núi Thanh Hóa không chỉ nằm ở những đặc sản mang đậm bản sắc địa phương, mà còn ở khả năng hình thành các chuỗi giá trị bền vững từ vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.

Khi những "nút thắt" về nguyên liệu, quy mô sản xuất, công nghệ và thị trường được tháo gỡ, các sản phẩm OCOP vùng cao sẽ không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn giá trị bản địa mà còn có cơ hội vươn xa hơn trên thị trường, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao thu nhập cho người dân miền núi.