Từ sản xuất xanh đến kinh tế nông nghiệp xanh

Từ mở rộng sản lượng sang nâng cao giá trị

Giai đoạn 2021-2025, nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Thanh Hóa, với giá trị tăng thêm toàn ngành tăng bình quân khoảng 3,45%/năm. Quá trình cơ cấu lại sản xuất đã hình thành nhiều vùng hàng hóa tập trung, như khoảng 150.000ha lúa thâm canh, 12.000ha mía thâm canh, 14.300ha rau an toàn, 11.900ha cây ăn quả tập trung và khoảng 20.000ha cây thức ăn chăn nuôi.

Những con số này cho thấy nền nông nghiệp Thanh Hóa đã từng bước chuyển từ sản xuất phân tán sang sản xuất hàng hóa. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển mới, lợi thế không còn nằm chủ yếu ở diện tích hay sản lượng. Giá trị sản phẩm ngày càng phụ thuộc vào chất lượng, quy trình sản xuất, khả năng truy xuất, mức độ thân thiện với môi trường và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Vì thế, nông nghiệp xanh không chỉ là giảm sử dụng hóa chất hay cắt giảm phát thải, mà phải hướng tới tạo ra nhiều giá trị hơn với nguồn tài nguyên được sử dụng hiệu quả hơn, đồng thời nâng cao thu nhập và sức chống chịu của người sản xuất.

Định hướng đến năm 2030, Thanh Hóa dự kiến giảm diện tích lúa xuống khoảng 216.000ha, trong khi diện tích cây ăn quả tăng lên 30.500ha; các vùng dứa, chuối, rau quả được định hướng gắn với cơ sở chế biến. Đây là bước chuyển từ tư duy sản xuất theo diện tích sang lựa chọn cây trồng dựa trên lợi thế, nhu cầu thị trường, hiệu quả kinh tế và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Xanh phải gắn với công nghệ và chuỗi giá trị

Để sự chuyển dịch ấy đi vào chiều sâu, thay đổi phương thức canh tác phải đi cùng đổi mới tổ chức sản xuất và kết nối thị trường. Công nghệ, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và liên kết chuỗi không phải những mảnh ghép riêng lẻ, mà cần được đặt trong cùng một hệ thống.

Tại Thanh Hóa, dữ liệu vùng sản xuất, cơ sở dữ liệu đất đai, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, giám sát dịch bệnh, dự báo thời tiết... đang hình thành những "hạ tầng mềm" hỗ trợ sản xuất chính xác hơn, giảm chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Trong chuỗi đó, doanh nghiệp định hướng tiêu chuẩn và đầu ra; HTX tổ chức sản xuất; nông dân trực tiếp thực hiện quy trình. Khi các mắt xích cùng vận hành theo một chuẩn thống nhất, yêu cầu "xanh" mới có thể chuyển hóa thành giá trị hàng hóa.

Cách tiếp cận này cũng mở rộng sang kinh tế tuần hoàn và kinh tế rừng. Phụ phẩm nông nghiệp, thay vì trở thành chất thải, có thể được tái sử dụng làm phân bón, năng lượng hoặc nguyên liệu cho các ngành sản xuất khác. Với tỷ lệ che phủ rừng khoảng 54%, hơn 42.574ha rừng được cấp chứng chỉ quản lý bền vững, Thanh Hóa có dư địa lớn để gia tăng giá trị từ rừng thông qua gỗ lớn, hấp thụ carbon, bảo vệ nguồn nước, đa dạng sinh học và du lịch sinh thái. Đến năm 2030, tỉnh định hướng có khoảng 125.000ha rừng trồng gỗ, trong đó khoảng 56.000ha rừng gỗ lớn.

Nhưng suy cho cùng, hiệu quả kinh tế và thu nhập của người sản xuất mới là thước đo sức sống của chuyển đổi xanh. Một quy trình giảm phát thải nhưng làm tăng chi phí, thiếu đầu ra sẽ khó nhân rộng. Ngược lại, khi sản xuất xanh giúp tiết kiệm vật tư, nâng chất lượng, mở rộng thị trường và tăng thu nhập, người nông dân sẽ có động lực chủ động thay đổi.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình chuyển đổi nông nghiệp Thanh Hóa: giảm phát thải phải gắn với giảm chi phí; sản xuất xanh phải gắn với thị trường; công nghệ phải tạo ra giá trị; bảo vệ tài nguyên phải mở thêm sinh kế. Chỉ khi lợi ích kinh tế song hành với lợi ích môi trường, chuyển đổi xanh mới có thể đi vào thực chất và được nhân rộng.

Với lợi thế về đất đai, rừng, biển, nguồn nước và các vùng sản xuất hàng hóa, Thanh Hóa có điều kiện để đi xa hơn trên con đường này. Điều quan trọng là tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về tích tụ đất đai, vốn, công nghệ, tiêu chuẩn, chế biến và liên kết thị trường; đưa khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn trở thành động lực của quá trình cơ cấu lại nông nghiệp.

Khi mỗi vùng sản xuất được tổ chức thành một chuỗi giá trị, mỗi phụ phẩm được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên và mỗi cánh rừng được phát huy như một tài sản sinh thái, "xanh" sẽ không chỉ là yêu cầu của thị trường mà trở thành phương thức tạo ra giá trị mới. Khi đó, nông nghiệp Thanh Hóa có thể đồng thời nâng cao sức cạnh tranh, tăng thu nhập cho người nông dân và tiến gần hơn tới một nền nông nghiệp phát triển bền vững.