Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Lào Cai: Giữ lửa cội nguồn, vươn tầm sáng tạo

Nằm ở vùng cực Bắc của Tổ quốc, nơi núi non hùng vĩ giao hòa với những dòng sông lịch sử, Lào Cai là quê hương của 34 dân tộc anh em cùng sinh sống. Mỗi dân tộc đều mang trong mình một kho tàng văn hóa, văn học nghệ thuật riêng, đậm đà bản sắc, được lưu giữ qua bao thế hệ như ngọn lửa ấm áp không bao giờ tắt. Ngày nay, với sự quan tâm của các cấp chính quyền và nỗ lực của chính những người con bản xứ, nền văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Lào Cai không chỉ được bảo tồn mà còn liên tục phát triển, vươn ra những tầm cao mới.

Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Lào Cai là sự hòa quyện độc đáo giữa truyền miệng và tác phẩm sáng tác, giữa nghệ thuật biểu diễn và tạo hình. Từ những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết về nguồn gốc đất nước, về các vị anh hùng dân tộc, đến những bài ca ru con, bài hát giao duyên, điệu hát lễ hội hay những câu đố, tục ngữ giàu hình tượng - tất cả đều được lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành sợi chỉ nối liền quá khứ với hiện tại.

Người H'Mông có những sử thi vĩ đại như Nữ thần Đất và Nước, những điệu hát Giải vang vọng giữa núi rừng, ca ngợi tình yêu, lao động và khát vọng tự do. Người Tày có kho tàng truyện cổ phong phú, các điệu hát Lượn mềm mại, giàu chất thơ, gắn liền với phong tục cưới hỏi, lễ tết. Người Dao với các bài ca triết lý, những tác phẩm chữ viết trên giấy bản, ghi chép về lịch sử, luật lệ và tín ngưỡng. 

Người Thái, Phù Lá, Xơ Đăng và các dân tộc khác cũng đều có những nét riêng không thể trùng lặp: đó là những vũ lễ trang trọng, những khúc ca khảm vào vải vóc, hoa văn trên trang phục, trên nhà sàn, từng nét chạm khắc đều chứa đựng tư duy, tình cảm và khát vọng của người dân nơi đây. Nhiều tác phẩm trước đây chỉ được lưu giữ trong ký ức người cao niên, nay đã được sưu tầm, biên soạn, xuất bản thành sách, lưu trữ tại bảo tàng và thư viện - để thế hệ sau hiểu rõ hơn về cội nguồn của mình.

Bên cạnh việc bảo tồn, làn gió sáng tạo đang thổi mạnh mẽ vào nền văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Lào Cai. Nghệ thuật biểu diễn có nhiều đổi mới: các vở kịch dân gian kết hợp yếu tố hiện đại, những bài hát lấy chất liệu âm nhạc truyền thống phối khí mới, giúp âm thanh núi rừng vang xa hơn qua sóng phát thanh, mạng xã hội, đến với bạn bè trong cả nước và quốc tế. Nhiều tác phẩm đã đạt giải cao tại các cuộc thi toàn quốc, được giới thiệu tại các triển lãm, liên hoan văn hóa trong nước và nước ngoài. Đó là minh chứng sống động: văn hóa dân tộc không hề lỗi thời, ngược lại, khi được khơi nguồn và nuôi dưỡng, nó luôn tỏa sáng với sức sống mãnh liệt.

Song cốt lõi của bức tranh văn nghệ ấy chủ yếu nằm ở các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ bản địa. Họ lấy truyền thống làm nền tảng, lấy cuộc sống hiện đại làm nguồn cảm hứng để tạo ra những tác phẩm vừa giữ được nét riêng, vừa gần gũi với công chúng hiện đại.

Có thể kể đến một số tên tuổi văn nghệ sĩ dân tộc tiêu biểu như: Hoàng Hạc, Lò Ngân Sủn, Mã A Lềnh, Pờ Sảo Mìn... Họ là những cánh chim đầu đàn khẳng định tiếng nói bản sắc của đồng bào dân tộc thiểu số trên thi đàn cả nước. Dẫu vậy, lực lượng hiện tại rất mỏng. Dù Lào Cai có 34 dân tộc, mới chỉ có 10 dân tộc có người tham gia sáng tác văn học nghệ thuật. Sự chênh lệch rất rõ khi dân tộc Thái có 3 hội viên, Dao 2, Cao Lan 1, Phù Lá 1, Giáy 1, Pa Dí 1, Mông 7 và Tày đông nhất với 19 hội viên. 

Đáng lo ngại hơn là sự thiếu vắng lực lượng kế cận khi phần lớn tác giả đã cao tuổi, trong khi các tác giả trẻ dưới 40 tuổi chỉ chiếm vỏn vẹn 1,7% tổng số hội viên của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Lào Cai. Vì vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng và đồng hành cùng các cây bút trẻ người dân tộc thiểu số không chỉ là giải pháp tình thế, mà là nhiệm vụ sống còn để dòng chảy văn nghệ vùng cao không bị đứt gãy.

Bên cạnh đó, đội ngũ văn nghệ sĩ người đa số - những người gắn bó lâu năm, sinh sống và làm việc tại Lào Cai - cũng đóng góp quan trọng cho mảng đề tài miền núi. Dù chưa có ai chuyên tâm trọn đời cho một đề tài duy nhất, hầu hết hội viên đều có những tác phẩm gắn liền với "hơi thở" vùng cao. Sự thấu hiểu và góc nhìn từ phía họ giúp mở rộng biên độ phản ánh, đưa đời sống đồng bào đến gần hơn với công chúng rộng lớn, đồng thời tạo nguồn cảm hứng và sự khích lệ tương hỗ với các tác giả người dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, đời sống văn nghệ nơi đây vẫn đang đối diện với nhiều thách thức lớn, phản ánh chung trăn trở của văn học nghệ thuật nước nhà trong thời đại số hóa và biến động xã hội không ngừng. Đáng chú ý nhất là việc thiếu vắng những tác phẩm mang tầm vóc tư tưởng và nghệ thuật cao, có chiều sâu phản ánh văn hóa. Nhiều cây bút vẫn loay hoay ở lớp vỏ bề nổi với việc mô tả cảnh sắc hay ghi chép sinh hoạt thường ngày. Trong khi đó, xã hội hiện đại đang xoay vần nhanh chóng, mang theo không ít nguy cơ mai một bản sắc và thương mại hóa các giá trị truyền thống. Nếu cứ mãi bám víu vào lối mòn truyền thống, trang viết sẽ rất khó bắt nhịp với hơi thở thời đại.

Bên cạnh đó, việc sáng tác bằng tiếng nói và chữ viết dân tộc cũng là một nỗi niềm day dứt. Ngôn ngữ chính là linh hồn lưu giữ thế giới quan, nhân sinh quan và tâm hồn nguyên bản của mỗi cộng đồng. Khi tiếng mẹ đẻ thưa vắng trên trang giấy, những sắc thái văn hóa tinh tế nhất sẽ rất khó được truyền tải trọn vẹn, đòi hỏi một sự trăn trở sâu sắc từ những người làm nghệ thuật vùng cao.

Chính vì vậy, bảo tồn không thể dừng lại ở việc giữ gìn cho nguyên vẹn, mà cần được thổi hơi thở mới để thực sự sống mãi. Văn hóa không thể đứng yên trong viện bảo tàng; bảo tồn phải đi đôi với sáng tạo và trao truyền. Văn nghệ sĩ cần dũng cảm vượt qua lối mòn, khai thác sâu hơn vào số phận con người, sự va đập giữa truyền thống và hiện đại. 

Trong kỷ nguyên số, công nghệ là đòn bẩy mạnh mẽ để quảng bá tác phẩm, nhưng cốt lõi vẫn thuộc về tài năng, vốn sống và tư duy lao động nghệ thuật nghiêm túc của người nghệ sĩ. Sự phát triển bền vững không đong đếm qua số lượng đầu sách hay giải thưởng, mà nằm ở độ lan tỏa của tác phẩm vào đời sống tinh thần của cộng đồng.

Hướng đi ấy chính là chiếc cầu nối để văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Lào Cai hòa chung vào triết lý phát triển toàn diện của tỉnh nhà: xanh, hài hòa, bản sắc, hạnh phúc.