VEFTA mở rộng cơ hội xuất khẩu, thúc đẩy chuỗi cung ứng thủy sản Việt Nam

Ngày 18/10/2026, Việt Nam và đại diện bốn quốc gia thành viên EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein chính thức ký kết VEFTA tại Hà Nội. Hiệp định bao gồm các cam kết về thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, hải quan, vệ sinh và kiểm dịch động thực vật, thương mại và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - EFTA hiện đạt trung bình gần 2 tỷ USD mỗi năm, hiệp định được kỳ vọng tạo động lực mới cho quan hệ thương mại giữa hai bên. Với ngành thủy sản, cơ hội không chỉ nằm ở khả năng mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn ở việc tiếp cận nguồn nguyên liệu chất lượng cao, công nghệ hiện đại và kinh nghiệm phát triển ngành từ các đối tác châu Âu.

Theo số liệu Hải quan Việt Nam, trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đạt hơn 25 triệu USD, giảm 10% so với cùng kỳ; xuất khẩu sang Na Uy đạt 12 triệu USD, giảm 5%. Diễn biến này cho thấy hoạt động xuất khẩu sang các thị trường EFTA vẫn còn những thách thức, song dư địa phát triển chưa được khai thác hết, nhất là với các sản phẩm chất lượng cao và có giá trị gia tăng.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Thụy Sĩ là thị trường đáng chú ý nhờ sức mua cao và nhu cầu đối với sản phẩm có chất lượng, nguồn gốc minh bạch, được sản xuất theo phương thức bền vững.

Trong đó, tôm sinh thái, đặc biệt là tôm rừng nuôi dưới tán rừng ngập mặn, có thể trở thành lợi thế riêng của Việt Nam. Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở chất lượng thực phẩm mà còn gắn với bảo vệ hệ sinh thái, duy trì sinh kế cộng đồng và hướng tới sản xuất có trách nhiệm. Đây là những yếu tố giúp thủy sản Việt Nam tạo khác biệt khi tiếp cận nhóm khách hàng cao cấp.

Bên cạnh tôm, cá tra, cá ngừ chế biến và các sản phẩm thủy sản có giá trị gia tăng cũng được kỳ vọng có thêm cơ hội mở rộng thị trường. Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng được những yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Quy tắc xuất xứ, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững vẫn là những điều kiện quan trọng để hàng hóa tiếp cận thị trường và duy trì sức cạnh tranh lâu dài.

Một hướng mở rộng đáng chú ý khác từ VEFTA là hợp tác với Na Uy và Iceland, hai quốc gia có ngành khai thác, nuôi trồng và chế biến thủy sản phát triển.

Theo đại diện VASEP, Việt Nam đã hình thành hệ thống nhà máy, thiết bị, kho lạnh và đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường quốc tế. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu trong nước vẫn có những hạn chế nhất định, ảnh hưởng đến khả năng duy trì công suất chế biến và thực hiện các đơn hàng quy mô lớn.

Việc tăng cường nhập khẩu nguyên liệu từ Na Uy và Iceland, trong đó có cá hồi, cá tuyết, cá thu và cá trích, sẽ giúp doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn cung, tận dụng năng lực chế biến hiện có và phát triển thêm các dòng sản phẩm phục vụ xuất khẩu. 

Ngoài ra, Việt Nam có thể tăng cường hợp tác về công nghệ khai thác, bảo quản lạnh trên tàu, truy xuất nguồn gốc điện tử, chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm thủy sản. Đặc biệt, kinh nghiệm của Iceland trong khai thác giá trị từ phụ phẩm là hướng hợp tác đáng chú ý đối với ngành chế biến tôm, cá tra và cá ngừ Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, VEFTA cũng tạo thuận lợi cho thủy sản EFTA tiếp cận thị trường Việt Nam. Cá hồi Na Uy sẽ được miễn thuế nhập khẩu khi Hiệp định có hiệu lực, trong khi thuế đối với cá thu Na Uy sẽ được xóa bỏ theo lộ trình ba năm. Điều này có thể thúc đẩy nguồn cung nguyên liệu nhập khẩu nhưng cũng gia tăng cạnh tranh ở phân khúc thủy sản cao cấp tại Việt Nam.

Để biến các cam kết thành kết quả cụ thể, doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu thị trường, xây dựng chiến lược sản phẩm phù hợp, kiểm soát chất lượng và duy trì nguồn cung ổn định. Với các đơn hàng sử dụng nguyên liệu nhập khẩu để chế biến, xuất khẩu, việc nắm rõ quy tắc xuất xứ và điều kiện hưởng ưu đãi tại thị trường đích cũng đặc biệt quan trọng.

Về phía VASEP, hiệp hội định hướng tăng cường cung cấp thông tin thị trường, kết nối doanh nghiệp với nhà nhập khẩu và nhà phân phối tại Thụy Sĩ, đồng thời thúc đẩy hợp tác với Na Uy và Iceland về nguyên liệu, công nghệ chế biến, bảo quản và tận dụng phụ phẩm thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp và diễn đàn chuyên ngành.

Sau lễ ký kết, VEFTA vẫn cần hoàn tất thủ tục phê chuẩn để chính thức có hiệu lực. Theo thông tin từ Bộ Công Thương, các bên hướng tới mục tiêu đưa hiệp định vào thực thi từ đầu năm 2027.

Trong bối cảnh thị trường thủy sản quốc tế còn nhiều biến động, VEFTA mở ra cơ hội để Việt Nam đa dạng hóa thị trường, củng cố nguồn nguyên liệu và nâng cao năng lực chế biến. Hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào khả năng tận dụng ưu đãi, đáp ứng tiêu chuẩn và chuyển cơ hội hợp tác thành giá trị gia tăng thực chất cho doanh nghiệp thủy sản trong nước.