Việt Nam - Hàn Quốc: Bảo tồn, diễn giải và đối thoại về nghề làm giấy truyền thống

Việc kết hợp trao đổi khoa học với trình diễn nghề và trải nghiệm thực hành tại Hội thảo nhằm góp phần tôn vinh tri thức, kỹ năng của nghệ nhân, nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị di sản nghề thủ công và trách nhiệm gìn giữ, trao truyền văn hóa. Qua đó, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục phát huy thế mạnh nghiên cứu của Viện Hàn lâm trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản, gắn kết hoạt động khoa học với đời sống cộng đồng và mở rộng hợp tác văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc.

Bên cạnh đó, Hội thảo là một trong những nội dung quan trọng thuộc khuôn khổ Dự án "Trưng bày Văn hóa Hàn Quốc" của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, được triển khai từ năm 2019 đến năm 2028, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc tài trợ thông qua Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam. Đây là một hoạt động tiếp nối quá trình hợp tác giữa hai Bảo tàng trong nghiên cứu, giới thiệu văn hóa và trao đổi chuyên môn.

Chương trình hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, với sự tham dự của TS. Đinh Thị Mai - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; TS. Jang Sang-hoon - Tổng Giám đốc Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc; đại diện các cơ quan ngoại giao, văn hóa, các nhà khoa học, cán bộ bảo tàng và nghệ nhân hai nước.

Nghề làm giấy Hanji và giấy Dó chứa đựng tri thức về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, kinh nghiệm tổ chức lao động và những cách sử dụng giấy trong đời sống văn hóa. Trước biến đổi của sản xuất, thị trường và môi trường thực hành nghề, hội thảo tập trung trao đổi về điều kiện duy trì nghề, vai trò của nghệ nhân và cộng đồng, cùng khả năng ứng dụng giấy truyền thống trong nghệ thuật, giáo dục và bảo tồn tư liệu.

Trong bài phát biểu chào mừng, TS. Đinh Thị Mai nhấn mạnh ý nghĩa của hợp tác văn hóa song phương: "Những hoạt động hợp tác cụ thể, thiết thực giữa Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc và Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam là minh chứng sinh động cho việc đưa quan hệ hợp tác văn hóa song phương đi vào chiều sâu, gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với bảo tồn di sản và ngoại giao nhân dân".

Bài phát biểu đồng thời khẳng định vai trò, trách nhiệm của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong thúc đẩy nghiên cứu và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới, đề cao việc bảo vệ tri thức, tôn vinh nghệ nhân và duy trì vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn di sản.

Trong báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nêu rõ: "Bảo tồn di sản nghề thủ công vì thế cần được nhìn nhận như quá trình duy trì điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành và trao truyền. Việc sưu tầm hiện vật, ghi chép quy trình hay lưu trữ hình ảnh là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu thiếu sự tham gia của nghệ nhân, cộng đồng và thế hệ kế tiếp".

Nội dung khoa học của hội thảo được triển khai trong ba phiên. Phiên thứ nhất, "Nghề làm giấy Hanji và giấy Dó: Tri thức bản địa và giá trị đương đại", tập trung vào tri thức địa phương, kỹ thuật chế tác và sự trao truyền nghề. Các nghiên cứu về nghề giấy Dó của người Việt ở Bắc Ninh và nghề Hanji tại Hàn Quốc cung cấp những trường hợp cụ thể để trao đổi về giá trị truyền thống, khả năng thích ứng và điều kiện duy trì nghề trong đời sống hiện nay.

Phiên thứ hai, "Từ làng nghề đến bảo tàng: Diễn giải di sản và kết nối công chúng", đề cập cách giới thiệu di sản nghề giấy thông qua trưng bày, giáo dục và thực hành văn hóa đương đại. Nội dung trao đổi chú trọng sự tham gia của nghệ nhân, khả năng phục hồi hệ sinh thái nghề và tính bền vững của cộng đồng, qua đó làm rõ mối liên hệ giữa bảo tàng với không gian thực hành di sản.

Phiên thứ ba, "Thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc qua đối thoại và giao lưu văn hóa", mở rộng thảo luận về hợp tác bảo tàng và giáo dục liên văn hóa. Kinh nghiệm phát triển chương trình "Hộp văn hóa Việt Nam" cùng nghiên cứu so sánh Hanji và giấy Dó gợi mở những phương thức để công chúng hai nước tìm hiểu văn hóa của nhau thông qua hiện vật, câu chuyện và thực hành.

Thông qua ba phiên khoa học, hội thảo hướng tới những gợi ý thiết thực cho nghiên cứu, tư liệu hóa, bảo tồn và diễn giải nghề giấy; đồng thời trao đổi về cách ghi nhận đóng góp, tôn trọng tiếng nói và lợi ích của người nắm giữ di sản. Với Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, đây cũng là cơ sở để nghiên cứu khả năng đưa chủ đề Hanji và giấy Dó vào hoạt động của Phòng Hàn Quốc và các chương trình giáo dục, kết nối công chúng.

Bên cạnh các phiên trao đổi khoa học, chương trình có hoạt động trình diễn và trải nghiệm nghề làm giấy Hanji với nghệ nhân An Chi Yong từ Hàn Quốc, nghề làm giấy Dó của người Việt ở Bắc Ninh với các nghệ nhân Phạm Văn Tâm, Nguyễn Thị Hướng, Nguyễn Thị Độ, nghề làm giấy Dó của người Nùng ở Cao Bằng với các nghệ nhân Nông Văn Thành, Nông Thị Kính.

Thông qua trình diễn và thực hành di sản, đại biểu, công chúng có cơ hội quan sát thao tác nghề, trao đổi trực tiếp với nghệ nhân và tìm hiểu tri thức gắn với quá trình làm giấy. Hoạt động này góp phần kết nối nội dung nghiên cứu với trải nghiệm thực tế, giúp người tham dự nhận biết đặc điểm riêng của nghề làm giấy truyền thống của mỗi nước và vai trò của cộng đồng trong gìn giữ, trao truyền nghề.

Những trao đổi và trình diễn và thực hành di sản tại Hội thảo đã góp phần làm rõ hơn giá trị lịch sử, văn hóa và đương đại của nghề làm giấy Hanji và giấy Dó; đồng thời đem lại các gợi ý thiết thực cho công tác bảo tồn, diễn giải và giáo dục di sản. Quan trọng hơn, Hội thảo đã mở thêm cơ hội để các nhà khoa học, bảo tàng, nghệ nhân và cộng đồng Việt Nam, Hàn Quốc cùng xây dựng những hình thức hợp tác dựa trên sự tôn trọng, chia sẻ và học hỏi lẫn nhau.