Xốp Lợt - Sức sống bền bỉ và khát vọng phát triển nghề thổ cẩm nơi miền biên viễn

Từ gian khó miền biên viễn đến sức sống của một bản làng

Để cảm nhận hết sức sống của Xốp Lợt, có lẽ phải bắt đầu từ chính điều kiện tự nhiên và cuộc sống thường nhật của đồng bào nơi đây. Nằm bên dòng Nậm Nơn, giữa không gian núi rừng miền Tây Nghệ An, bản làng mang vẻ đẹp bình dị của một cộng đồng người Thái với những nếp nhà sàn, phong tục tập quán và sinh hoạt văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trước đây, bản được biết đến với tên gọi Yên Hòa, thuộc xã Mỹ Lý, huyện Kỳ Sơn. Sau những thay đổi về địa giới hành chính, địa danh Xốp Lợt gắn với tên bản ngày nay cũng nhắc nhớ về một vùng đất có chiều sâu lịch sử, văn hóa. Đây là địa bàn cư trú của đồng bào Thái, nơi đời sống cộng đồng gắn bó mật thiết với núi rừng, sông suối và những tập quán sản xuất truyền thống.

Địa hình miền núi chia cắt, những dãy núi cao bao quanh, quỹ đất bằng phẳng dành cho sản xuất không nhiều khiến sinh kế của người dân gặp không ít trở ngại. Việc canh tác phụ thuộc đáng kể vào điều kiện tự nhiên, thời tiết và nguồn nước. Đất sản xuất hạn chế, giao thông cách trở, việc vận chuyển nông sản, hàng hóa cũng như tiếp cận các dịch vụ phục vụ đời sống còn nhiều khó khăn. Những yếu tố ấy khiến hành trình cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống của các hộ dân không thể diễn ra trong ngày một ngày hai.

Nhưng chính trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn ấy, người Xốp Lợt vẫn giữ được sự gắn kết cộng đồng, sự cần cù và khả năng thích ứng đáng quý. Họ dựa vào đất đai, sông suối, những kinh nghiệm sản xuất được tích lũy qua nhiều thế hệ để duy trì cuộc sống. Và trong những giá trị mà bản làng kiên trì gìn giữ, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Thái trở thành một dấu ấn văn hóa đặc biệt.

Ông Lương Văn Bảy - Chủ tịch UBND xã Mỹ Lý chia sẻ: "Bản Xốp Lợt, trước đây là bản Yên Hòa có nhiều tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng, từng là điểm đến thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái. Tuy nhiên, trận lũ lớn vào mùa mưa năm 2025 đã cuốn trôi cây cầu dân sinh duy nhất kết nối với bản. Đầu năm 2026, Sở Xây dựng Nghệ An bố trí hơn 2 tỷ đồng để làm cầu tạm, giúp người dân thuận tiện đi lại. Tuy nhiên vào tháng 8 năm nay, cây cầu tạm cũng bị lũ cuốn trôi. 

Đến nay, công trình vẫn chưa được khắc phục, khiến việc đi lại, giao thương và hoạt động đón khách du lịch gặp nhiều trở ngại, ảnh hưởng không nhỏ đến sinh kế của người dân. Trong bối cảnh nguồn thu từ du lịch bị gián đoạn, nghề dệt thổ cẩm truyền thống tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong đời sống của đồng bào. Đây không chỉ là nghề gắn bó lâu đời với người dân mà còn là một hướng tạo sinh kế có khả năng duy trì ngay tại cộng đồng, giúp các hộ gia đình có thêm việc làm, thu nhập, giảm bớt sự phụ thuộc vào các nguồn thu khác. Thực tế đó cũng cho thấy việc bảo tồn và phát triển nghề truyền thống cần được xem là một định hướng lâu dài, có ý nghĩa thiết thực đối với công tác giảm nghèo và phát triển kinh tế địa phương.

Đại diện chính quyền địa phương cũng cho biết thêm, thời gian tới, xã xác định cần có giải pháp cụ thể, bài bản hơn để phát triển nghề dệt thổ cẩm theo hướng bền vững; trong đó chú trọng hỗ trợ người dân khôi phục nguồn nguyên liệu thông qua mô hình trồng dâu, nuôi tằm, nâng cao kỹ thuật sản xuất, cải tiến mẫu mã và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. 

Đồng thời, địa phương sẽ quan tâm kết nối nghề dệt với hoạt động du lịch cộng đồng, để mỗi sản phẩm thổ cẩm không chỉ mang giá trị hàng hóa mà còn trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng của bản. Mục tiêu là giúp người dân vừa giữ được nghề truyền thống, vừa có sinh kế ổn định, từng bước nâng cao thu nhập và phát huy những lợi thế riêng có của Xốp Lợt trong hành trình phát triển.

Nghề dệt không đơn thuần là công việc tạo ra những tấm vải phục vụ sinh hoạt. Đó còn là một phần ký ức của bản làng, là câu chuyện về đôi bàn tay khéo léo, sự kiên nhẫn và óc thẩm mỹ của người phụ nữ Thái. Qua từng đường sợi, từng hoa văn, sắc màu, những quan niệm về thiên nhiên, cuộc sống và vẻ đẹp truyền thống được gửi gắm, tiếp nối.

Xốp Lợt có truyền thống lâu đời về trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt vải thổ cẩm. Những công đoạn sản xuất từng gắn bó mật thiết với đời sống của người dân, tạo nên một chuỗi nghề truyền thống có sự liên kết từ nguyên liệu đến sản phẩm hoàn thiện. Đó không chỉ là một kỹ năng thủ công mà còn là tri thức bản địa được hình thành, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Thổ cẩm - sợi chỉ kết nối bản sắc và các thế hệ

Trong không gian văn hóa của người Thái, mỗi tấm thổ cẩm đều mang vẻ đẹp riêng. Những đường nét, họa tiết được tạo nên từ sự phối hợp tỉ mỉ giữa màu sắc và kỹ thuật dệt, thể hiện cảm quan thẩm mỹ của người làm nghề. Đằng sau vẻ đẹp ấy là cả một quá trình lao động đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và kinh nghiệm.

Bà Vy Thị Thuận, năm nay hơn 64 tuổi, thì cũng gần ấy năm gắn bó với sợi dệt, khung cửi. 

"Bà biết dệt thổ cẩm từ khi còn nhỏ, được mẹ và bà chỉ dạy từng chút một. Ngày ấy, trong bản, hầu như phụ nữ Thái ai cũng biết dệt vải. Bà lớn lên, lấy chồng, sinh con rồi đến bây giờ đã hơn 60 tuổi rồi. Mỗi tấm vải phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo. Có những hoa văn nhìn đơn giản nhưng để dệt được đẹp phải có kinh nghiệm, phải nhớ từng đường sợi, từng cách phối màu. Bà làm lâu năm quen tay rồi nên những thao tác ấy đã trở nên quen thuộc, không thấy khó. Nhưng mỗi khi hoàn thành một sản phẩm, bà vẫn cảm thấy vui và tự hào vì đôi bàn tay mình còn làm ra được những sản phẩm mang bản sắc của đồng bào mình.

Với phụ nữ Xốp Lợt, khung cửi không chỉ là công cụ lao động mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện của gia đình, bản mường. Từ những người bà, người mẹ đến lớp phụ nữ trẻ, kỹ thuật dệt được truyền lại bằng sự chỉ dẫn trực tiếp, qua từng thao tác lựa sợi, mắc khung, đưa thoi, tạo hoa văn. Có những điều không dễ diễn đạt thành lời nhưng lại được trao truyền tự nhiên trong đời sống thường ngày, từ ánh mắt quan sát đến đôi bàn tay thực hành.

Giữ nghề cũng đồng nghĩa với giữ một phần căn cốt văn hóa. Nếu những khung cửi không còn được sử dụng, những kỹ thuật dệt không được tiếp nối, thì nguy cơ mai một không chỉ nằm ở một nghề thủ công mà còn ở những tri thức, tập quán và ký ức văn hóa của cả cộng đồng.

Hiểu được giá trị đó, việc duy trì và phát triển nghề dệt thổ cẩm đã được quan tâm thông qua các hoạt động đào tạo, hướng dẫn và khuyến khích người dân sáng tạo sản phẩm. Năm 2024, tại bản Yên Hòa, Hội Nông dân huyện Kỳ Sơn phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương tổ chức lớp dạy nghề dệt thổ cẩm truyền thống cho 30 hội viên nông dân là đồng bào Thái.

Trong thời gian ba tháng, các học viên được nghệ nhân hướng dẫn thực hành những sản phẩm có khả năng tiêu thụ như khăn choàng cổ, vải khổ rộng, áo nam, áo nữ, váy truyền thống, túi đeo vai, ví và bao đựng điện thoại. Định hướng không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn kỹ thuật dệt truyền thống mà còn khuyến khích người làm nghề sáng tạo mẫu mã, cải thiện chất lượng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của thị trường và khách du lịch.

Đó là một bước chuyển đáng chú ý: từ việc dệt chủ yếu để phục vụ nhu cầu trong gia đình, người dân từng bước hướng đến sản xuất hàng hóa. Những tấm vải, chiếc khăn, chiếc túi mang hoa văn truyền thống có thêm cơ hội trở thành sản phẩm lưu niệm, quà tặng văn hóa, đưa hình ảnh bản làng đến với nhiều vùng miền.

Tuy nhiên, phát triển nghề truyền thống không phải câu chuyện chỉ cần có người biết dệt là đủ. Để nghề thực sự tạo ra thu nhập ổn định, cần có nguồn nguyên liệu, kỹ thuật sản xuất, mẫu mã phù hợp, thị trường tiêu thụ và sự liên kết giữa các hộ làm nghề. Đặc biệt, việc duy trì nguồn nguyên liệu tại chỗ sẽ góp phần giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, tạo điều kiện để người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản phẩm.

Đó cũng chính là cơ sở để mô hình trồng dâu, nuôi tằm gắn với nghề dệt thổ cẩm được triển khai tại Xốp Lợt.