Xốp Lợt - Từ sợi tơ truyền thống đến sinh kế bền vững nơi biên viễn
Trong nhịp sống của đồng bào nơi biên giới, nghề dệt thổ cẩm không chỉ là sinh kế được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, kết tinh bản sắc văn hóa và khát vọng vươn lên. Việc triển khai mô hình trồng dâu, nuôi tằm gắn với phát triển nghề dệt thổ cẩm tại bản Xốp Lợt xã Mỹ Lý (Nghệ An) đang mở ra hướng đi mới, góp phần đánh thức tiềm năng kinh tế từ chính những giá trị truyền thống của bản làng.
Đánh thức tiềm năng từ mô hình trồng dâu, nuôi tằm
Điểm đáng chú ý trong hướng phát triển nghề truyền thống ở Xốp Lợt hiện nay là việc kết nối các công đoạn sản xuất thành một chuỗi sinh kế. Thay vì chỉ tập trung vào khâu dệt, địa phương hướng đến khôi phục và phát triển từ khâu tạo nguyên liệu, bắt đầu bằng việc trồng dâu, tiến tới nuôi tằm, ươm tơ và dệt vải.
Theo kế hoạch triển khai, mô hình trồng dâu tại bản Xốp Lợt có tổng diện tích 1,85ha, với 25 hộ nghèo, hộ cận nghèo có nghề dệt thổ cẩm thuộc diện thụ hưởng. Nguồn vốn thực hiện được bố trí từ Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, nguồn vốn năm 2025 chuyển sang năm 2026.
Các hộ tham gia được hỗ trợ cây giống dâu, vật tư phân bón và tập huấn kỹ thuật. Mục tiêu đặt ra là hình thành vùng trồng nguyên liệu, tạo điều kiện để các hộ từng bước phát triển hoạt động trồng dâu, nuôi tằm, gắn với nghề dệt thổ cẩm truyền thống; qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế, cải thiện thu nhập và từng bước nhân rộng mô hình trên địa bàn.

Cây dâu tằm bản địa đã lâu năm tại bản Xốp Lợt - giống cây cũ và không được chăm sóc đúng kỹ thuật nên năng suất lá không cao.
Điều ý nghĩa hơn, khi những người được lựa chọn thụ hưởng là những hộ nghèo, cận nghèo vốn đã có nghề dệt thổ cẩm. Cách lựa chọn này thể hiện sự gắn kết giữa chính sách giảm nghèo với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa. Người dân không phải bắt đầu một sinh kế hoàn toàn xa lạ, mà được tạo điều kiện phát triển từ chính kỹ năng, kinh nghiệm và nghề nghiệp vốn có.
Anh Nguyễn Hữu Đạt - Phó Giám đốc Trung tâm cung ứng DVC xã Mỹ Lý cho biết: Từ trước đến nay bà con bản Xốp Lợt quen nuôi tằm bằng giống cây dâu bản địa đã lâu năm. Những cây dâu này vốn không được chăm sóc, canh tác đúng kỹ thuật nên năng suất thấp, chất lượng không cao. Trước tình hình này địa phương đã triển khai mô hình trồng dâu nuôi tằm cho 25 hộ gia đình ở bản Xốp Lợt với tổng 77.700 cây cùng với các vật tư, phân bón đi kèm để hướng dẫn người dân cach tác đúng quy trình kỹ thuật. Nguồn vốn hỗ trợ từ chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững vốn 2025 chuyển 2026. Hỗ trợ vật tư phân bón,cây giống dâu, tập huấn. Mục tiêu mang lại hiệu quả kinh tế cho các hộ tham gia, từ đó phát triển mô hình trên địa bàn. Giống mới này sẽ cho hiệu quả cao hơn, một cây giống mới này sẽ cho năng suất gấp 2-3 lần của cây giống cũ. Đồng thời được cán bộ kỹ sư cầm tay chỉ việc cách trồng, chăm sóc để cây dâu sinh trưởng và phát triển. Đây cũng là mô hình được triển khai đầu tiên ở bản Xốp Lợt.


Tháng 10/2026, bắt đầu triển khai mô hình trồng gần 78.000 cây dâu giống mới tại bản Xốp Lợt với tổng diện tích 1,85ha. Nguồn vốn hỗ trợ từ chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững vốn 2025 chuyển 2026.
Với diện tích 1,85ha, mô hình chưa phải là một vùng nguyên liệu quy mô lớn. Nhưng ý nghĩa của nó nằm ở cách tiếp cận: tạo nền tảng cho một chuỗi sản xuất có tính liên kết, trong đó người dân vừa tham gia sản xuất nguyên liệu, vừa có thể phát huy nghề thủ công để tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn.
Thiên tai có thể làm thay đổi diện mạo bản làng, cuốn đi những ngôi nhà, công trình và thành quả lao động, nhưng không dễ dàng cuốn đi ý chí bám bản, tình yêu quê hương và những giá trị văn hóa đã ăn sâu trong đời sống cộng đồng. Trong hành trình khôi phục cuộc sống, việc duy trì nghề truyền thống, xây dựng sinh kế và triển khai mô hình trồng dâu, nuôi tằm càng có ý nghĩa thiết thực. Bởi sau những mất mát, điều người dân cần không chỉ là sự hỗ trợ trước mắt mà còn là những điều kiện để tự tạo dựng cuộc sống ổn định, có việc làm, có thu nhập và có niềm tin vào tương lai.

Mô hình trồng cây dâu và kỹ thuật trồng lần đầu tiên được thực hiện tại bản Xốp Lợt, chỉ sau hơn 1 năm, có thể cho thu hoạch lá.
Mô hình trồng dâu với sự tham gia của 25 hộ nghèo, cận nghèo vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài con số 1,85ha. Đó là sự đầu tư vào năng lực sản xuất của cộng đồng, là cơ hội để những người phụ nữ có nghề dệt được tiếp tục gắn bó với công việc của mình, đồng thời mở rộng thêm nguồn thu từ các công đoạn sản xuất nguyên liệu.
Tất nhiên, để khát vọng ấy trở thành hiện thực, cần có sự đồng hành lâu dài của chính quyền, các ngành chuyên môn và cộng đồng. Cây dâu phải phù hợp với điều kiện sản xuất; kỹ thuật nuôi tằm cần được hướng dẫn bài bản; sản phẩm thổ cẩm cần được cải tiến nhưng không đánh mất nét truyền thống. Đặc biệt, việc tìm kiếm thị trường, xây dựng thương hiệu và kết nối với các đơn vị kinh doanh du lịch sẽ là những yếu tố quan trọng để sản phẩm có chỗ đứng bền vững.
Đó cũng là cách để chương trình giảm nghèo không chỉ dừng lại ở hỗ trợ đầu vào mà hướng đến tạo dựng sinh kế, khơi dậy nội lực và nâng cao khả năng tự vươn lên của người dân.
Giữ nghề để giữ hồn bản, phát triển để tương lai thêm rộng mở
Có một điều đáng quý ở những bản làng miền biên giới là dù cuộc sống còn nhiều nhọc nhằn, người dân vẫn luôn có ý thức gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của cộng đồng. Ở Xốp Lợt, nghề dệt thổ cẩm chính là một sự khẳng định như thế.
Những tấm vải được dệt nên từ đôi bàn tay cần mẫn không chỉ mang giá trị sử dụng hay giá trị hàng hóa. Trong từng đường nét hoa văn còn có ký ức về những thế hệ người Thái, về nếp sống gia đình, về sự khéo léo và óc sáng tạo được vun đắp qua thời gian. Đó là thứ tài sản văn hóa không thể dễ dàng thay thế bằng bất kỳ nguồn lực vật chất nào.
Ông Vi Văn Dũng cho biết: Hiện nay các sản phẩm thổ cẩm của bản chủ yếu bán sang Lào hoặc các bản phụ cận. Thứ nhất vì đường giao thương hạn chế, hơn nữa quy mô của bản cũng đang nhỏ lẻ. Và một phần bán cho khách du lịch khi đến tham quan trải nghiệm tại bản. Các sản phẩm dệt thổ cẩm hiện tại chủ yếu là váy, các loại khăn như khăn piêu và khăn đội đầu của đồng bào Thái, khăn quàng, túi đeo. Thời gian tới, khi dự án trồng dâu có nguồn nguyên liệu nuôi trồng ổn định thì chắc chắn sẽ có thêm các sản phẩm dệt phong phú hơn. Các mẹ, các chị em ở bản rất khéo tay và chăm chỉ.

Các mẫu sản phẩm dệt thổ cẩm của bản Xốp Lợt.
Phát triển nghề thổ cẩm ở Xốp Lợt không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ khôi phục một nghề thủ công truyền thống, mà cần được đặt trong chiến lược phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa và du lịch cộng đồng. Từ vùng trồng dâu, những nong tằm, sợi tơ đến khung cửi và sản phẩm hoàn thiện, mỗi công đoạn đều có thể tạo ra giá trị và cơ hội việc làm cho người dân.
Cùng với đó, việc xây dựng sản phẩm thổ cẩm mang dấu ấn riêng của Xốp Lợt, giới thiệu quy trình sản xuất, kết nối với các điểm du lịch và mở rộng kênh tiêu thụ sẽ giúp nghề truyền thống có thêm sức sống trong đời sống hiện đại. Đặc biệt, cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối nghề của cha ông, tránh tình trạng nghề chỉ còn được duy trì bởi một bộ phận phụ nữ lớn tuổi.
Bà Vi Thị Thuận ( 64 tuổi) chia sẻ: Bà có hai người con gái, nhưng cả hai đều đi làm công nhân ở tỉnh khác cả rồi. Cũng muốn các con gái ở lại bản, để cùng giữ nghề dệt truyền thống lắm. Nhưng mấy đứa trẻ trong bản cứ rủ nhau đi làm ở thành phố hết!

Cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối nghề của cha ông, tránh tình trạng nghề chỉ còn được duy trì bởi một bộ phận phụ nữ lớn tuổi.
Một bản làng phát triển không nhất thiết phải đánh đổi những giá trị cũ để chạy theo cái mới. Ngược lại, chính những giá trị truyền thống được bảo tồn đúng cách có thể trở thành nền tảng để tạo dựng sinh kế mới, mở ra hướng phát triển phù hợp với điều kiện và bản sắc địa phương.
Xốp Lợt hôm nay đang đứng trước cơ hội ấy. Từ những khó khăn về địa hình, đất sản xuất và điều kiện sinh kế, người dân đang từng bước tìm kiếm hướng đi dựa trên chính tiềm năng của quê hương. Từ những khung cửi truyền thống đến kế hoạch phát triển vùng dâu, từ kỹ thuật dệt được trao truyền trong mỗi gia đình đến định hướng du lịch cộng đồng, tất cả đang góp phần tạo nên một hành trình chuyển mình.
Giữa đại ngàn miền Tây Nghệ An, dòng Nậm Nơn vẫn miệt mài chảy qua những triền núi, những nếp nhà sàn và bản làng người Thái. Cuộc sống nơi đây có thể còn nhiều gian khó, hành trình phát triển có thể chưa hết những chông chênh, nhưng trong mỗi sợi tơ, mỗi đường dệt và từng mầm dâu đang được vun trồng là niềm tin về một tương lai tốt đẹp hơn.
Sức sống của Xốp Lợt không chỉ nằm ở sự bền bỉ của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt, mà còn ở khát vọng gìn giữ những gì thuộc về cội nguồn, biến vốn văn hóa thành nguồn lực phát triển. Để mai này, khi những tấm thổ cẩm mang sắc màu của núi rừng được đưa đến nhiều vùng miền, người ta không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp của một sản phẩm thủ công, mà còn cảm nhận được câu chuyện về một bản làng miền biên giới Nghệ An - nơi truyền thống vẫn được nâng niu, gìn giữ và tiếp tục dệt nên những hy vọng mới.
Thái Quảng - Lê Dung
Thanh Hóa: Từ lợi thế nguyên liệu đến giá trị xuất khẩuVới lợi thế vùng nông sản quy mô lớn, đặc biệt là cây dứa và lúa gạo, Thanh Hóa đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển công nghiệp chế biến và mở rộng thị trường xuất khẩu. Thay vì dừng lại ở sản xuất, tiêu thụ sản phẩm thô, tỉnh đang chú trọng thu hút các doanh nghiệp (DN) đầu tư chế biến sâu, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, hình thành các chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ, từng bước nâng cao giá trị và đưa nông sản địa phương vươn ra thị trường quốc tế.