Xuất khẩu sầu riêng tăng mạnh, gần 96% kim ngạch vẫn phụ thuộc Trung Quốc

Theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan, trong 9 tháng năm 2026, Việt Nam thu về hơn 3,45 tỷ USD từ xuất khẩu sầu riêng, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của sầu riêng trong cơ cấu xuất khẩu rau quả, khi mặt hàng đóng góp khoảng 47% tổng kim ngạch toàn ngành.

Tuy nhiên, đằng sau mức tăng trưởng tích cực là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào một thị trường. Trung Quốc đại lục đạt kim ngạch nhập khẩu sầu riêng từ Việt Nam gần 3,3 tỷ USD, tăng 27,6%, chiếm khoảng 95,6% tổng giá trị xuất khẩu. Tỷ trọng này cao hơn mức 93,6% của cùng kỳ năm ngoái.

Các thị trường còn lại có quy mô khiêm tốn hơn nhiều. Papua New Guinea đứng thứ hai với 37,68 triệu USD, Hong Kong đạt 36,7 triệu USD và Mỹ gần 20,5 triệu USD. Dù xuất khẩu sang một số thị trường như Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ và Canada vẫn ghi nhận tăng trưởng, mức đóng góp hiện chưa đủ lớn để tạo ra sự cân bằng trong cơ cấu thị trường.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Trung Quốc là thị trường đặc biệt quan trọng bởi người tiêu dùng nước này chuộng sầu riêng tươi. Trong khi đó, nhiều thị trường khác chủ yếu tiêu thụ sản phẩm cấp đông, tách múi hoặc chế biến.

Sự khác biệt về thị hiếu khiến việc chuyển hướng lượng hàng tươi sang các thị trường khác không thể thực hiện dễ dàng trong thời gian ngắn. Sầu riêng có giá trị cao nhưng nhanh chín, khó bảo quản dài ngày nếu không được cấp đông sâu. Khi hoạt động thông quan bị chậm trễ, nguy cơ ùn ứ tại các kho đóng gói ở miền Tây và Tây Nguyên tăng lên, kéo theo áp lực tiêu thụ và giá bán.

Rủi ro này tác động trực tiếp đến người trồng. Vào chính vụ, lượng hàng thu hoạch dồn dập trong khi đầu ra phụ thuộc lớn vào tiến độ thông quan sang Trung Quốc khiến nông dân thường ở thế yếu khi thương lượng giá. Nếu xuất khẩu ách tắc, thương lái có thể giảm mua hoặc ép giá, còn người trồng lại thiếu kho lạnh để bảo quản, chờ thị trường phục hồi.

Thực tế, dù kim ngạch 9 tháng tăng 25%, xuất khẩu sầu riêng năm nay vẫn chưa đạt kỳ vọng. Giá bán thấp hơn trong chính vụ; vùng trồng miền Tây gặp bất lợi về Cadimi, trong khi Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của thời tiết mưa nắng thất thường, tác động đến chất lượng và sản lượng. Sầu riêng chế biến tăng trưởng tốt hơn đã góp phần hỗ trợ kim ngạch chung.

Một điểm đáng chú ý trong bức tranh xuất khẩu năm nay là sự tăng trưởng của sầu riêng đông lạnh. Trong 9 tháng, sầu riêng tươi đạt 2,87 tỷ USD, tăng 19,4% so với cùng kỳ, chiếm khoảng 83% tổng kim ngạch. Trong khi đó, sầu riêng đông lạnh đạt 581,8 triệu USD, tăng 63,2%, chiếm 16,9%.

Không chỉ tăng nhanh hơn về kim ngạch, sầu riêng đông lạnh còn ghi nhận giá xuất khẩu bình quân tăng 5,8%, lên 4.651 USD/tấn. Trái lại, giá xuất khẩu bình quân sầu riêng tươi giảm 3,1%, còn 3.252 USD/tấn.

Diễn biến này cho thấy chế biến đang mở ra hướng đi đáng chú ý cho ngành hàng. Việc phát triển các sản phẩm tách múi đông lạnh, kem, bánh, bột sầu riêng giúp kéo dài thời gian bảo quản, giảm áp lực tiêu thụ ngay sau thu hoạch và tạo điều kiện tiếp cận những thị trường ở xa. Đây cũng là cách nâng giá trị nguyên liệu thay vì phụ thuộc chủ yếu vào xuất khẩu trái tươi.

Để duy trì lợi thế tại Trung Quốc, theo ông Đặng Phúc Nguyên, trước mắt ngành sầu riêng cần kiểm soát chặt chất lượng ngay từ vùng trồng, nhất là dư lượng Cadimi, thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc. Các địa phương cần nâng cao năng lực xét nghiệm, giám sát mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, hạn chế tối đa tình trạng lô hàng không đạt chuẩn.

Về dài hạn, doanh nghiệp cần đầu tư kho lạnh, công nghệ cấp đông và chế biến sâu; đồng thời khai thác tốt hơn các thị trường có tiềm năng như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia. Việc tiếp cận cần gắn với đặc điểm tiêu dùng từng nơi, tập trung vào phân khúc cao cấp, hệ thống siêu thị và nhóm khách hàng châu Á, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng như GlobalG.A.P. hoặc hữu cơ.

Cùng với đó, tăng liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân sẽ giúp tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường. Doanh nghiệp có thể phối hợp với hợp tác xã xây dựng kế hoạch thu hoạch, ký hợp đồng bao tiêu dài hạn và đầu tư logistics tại vùng nguyên liệu, qua đó giảm áp lực bán gấp khi vào chính vụ hoặc khi xuất khẩu gián đoạn.

Ông Nguyên dự báo xuất khẩu sầu riêng Việt Nam năm 2026 có thể đạt 4,5-4,7 tỷ USD, tăng khoảng 20% so với năm trước. Triển vọng tăng trưởng vẫn hiện hữu nhờ nhu cầu lớn từ Trung Quốc và sự phát triển của sản phẩm chế biến. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng ổn định, ngành hàng cần từng bước giảm sự lệ thuộc vào một thị trường, nâng chất lượng và gia tăng tỷ trọng sản phẩm có giá trị cao.