Xuất khẩu thủy sản đối mặt sức ép từ thị trường Mỹ trong quý IV

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản tháng 8/2026 đạt 1,14 tỷ USD, tăng 6,4% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 8 tháng, kim ngạch đạt hơn 8 tỷ USD, tăng 11,9%.

Dù kim ngạch vẫn duy trì trên 1 tỷ USD mỗi tháng, mức tăng trong tháng 8 chỉ bằng gần một nửa mức tăng lũy kế. Theo VASEP, điều này cho thấy kết quả 8 tháng được nâng đỡ đáng kể bởi các tháng tăng cao trước đó, trong khi thị trường những tháng cuối năm đang trở nên khó dự báo hơn.

Tôm tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, đạt gần 479 triệu USD trong tháng 8 và gần 3,28 tỷ USD sau 8 tháng. Cá tra đạt gần 205 triệu USD trong tháng và 1,52 tỷ USD lũy kế. Cá ngừ, mực và bạch tuộc vẫn ghi nhận tăng trưởng nhưng tốc độ đã chậm lại. Cua ghẹ và giáp xác khác tăng mạnh, lần lượt 50,2% trong tháng 8 và 34,1% trong 8 tháng, song quy mô chưa đủ lớn để tạo thay đổi đáng kể đối với xu hướng chung.

Tuy nhiên, diễn biến tại Mỹ đang đặt ra nhiều thách thức cho xuất khẩu thủy sản trong quý IV. Riêng tháng 8, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này giảm 3,8%, xuống 182 triệu USD. Trong đó, xuất khẩu tôm giảm 12,6% và cá tra giảm tới 49,3%.

Tính chung 8 tháng, xuất khẩu thủy sản sang Mỹ vẫn tăng 1,5%, nhưng mức tăng khá thấp khi hai mặt hàng chủ lực là tôm và cá tra lần lượt giảm 11,7% và 13,2%.

Theo VASEP, sức ép tại thị trường Mỹ không chỉ đến từ thuế. Doanh số thủy sản tươi và đông lạnh trong tháng 8 đều giảm hơn 7%, trong khi lượng tồn kho còn cao khiến các nhà nhập khẩu thận trọng hơn với đơn hàng mới, rút ngắn thời hạn hợp đồng và gia tăng sức ép giảm giá. Vì vậy, nhu cầu phục vụ mùa lễ cuối năm chưa chắc chuyển thành mức tăng tương ứng về nhập khẩu nếu các nhà phân phối vẫn ưu tiên xử lý lượng hàng tồn.

Từ ngày 24/7/2026, nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%. Khoản thuế này được cộng với thuế tối huệ quốc và, tùy từng mặt hàng hoặc doanh nghiệp, có thể phát sinh thêm thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Chi phí thuế vì vậy có thể tạo sức ép đáng kể lên giá bán và khả năng cạnh tranh của hàng Việt tại thị trường Mỹ.

Đối với cá tra, kết quả cuối cùng của kỳ rà soát hành chính lần thứ 21 (POR21) đối với lệnh thuế chống bán phá giá được công bố ngày 12/8 với mức thuế bất lợi hơn kết quả sơ bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chào giá và lựa chọn nhà cung cấp. Xuất khẩu cá tra sang Mỹ vì vậy khó phục hồi nhanh trong quý IV, nhất là đối với các doanh nghiệp chịu mức thuế cao hoặc chưa xác định rõ điều kiện áp dụng.

Với tôm, kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá dự kiến được công bố vào đầu tháng 11. Thời điểm này khá sát mùa mua hàng cuối năm, khiến doanh nghiệp và nhà nhập khẩu phải tính toán đơn hàng trong điều kiện chưa xác định đầy đủ nghĩa vụ thuế. Nếu mức thuế cuối cùng tăng mạnh, các hợp đồng đã ký có thể phát sinh vấn đề về giá, chia sẻ chi phí hoặc thời điểm giao hàng.

Bên cạnh chính sách thuế, thủy sản nhập khẩu vào Mỹ còn chịu yêu cầu liên quan đến MMPA, chứng nhận, kiểm soát lao động cưỡng bức, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Những yêu cầu này làm gia tăng chi phí tuân thủ và đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát chặt hồ sơ ngay từ khâu nguyên liệu.

Trong khi Mỹ gia tăng sức ép, các thị trường khác cũng có những diễn biến trái chiều.

Xuất khẩu sang EU tháng 8 giảm 6,2%, trong đó tôm giảm 23,5%, cá ngừ giảm 15,6%, mực và bạch tuộc giảm 32,4%. Các mặt hàng hải sản khai thác tiếp tục gặp khó khăn liên quan đến giấy xác nhận nguyên liệu, giấy chứng nhận khai thác và yêu cầu kết nối với hệ thống CATCH.

Ở chiều tích cực, cá tra xuất khẩu sang EU tăng 33,3%, hưởng lợi từ nguồn cung cá tuyết và một số sản phẩm cá thịt trắng tự nhiên bị thắt chặt. Đây được xem là cơ hội đối với các sản phẩm cá tra cắt khẩu phần, chế biến và có chứng nhận.

Trung Quốc và Hồng Kông tiếp tục là thị trường lớn với hơn 2 tỷ USD trong 8 tháng, tăng 32%. Tuy nhiên, tốc độ tăng trong tháng 8 giảm còn 16,5%. Việc nguồn cung tôm Ecuador phục hồi khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc, cùng với việc nước này mở lại mùa khai thác Hoàng Hải - Bột Hải từ đầu tháng 9, có thể khiến nguồn cung tăng và tạo thêm sức ép lên giá bán buôn.

Tại ASEAN, xuất khẩu thủy sản tháng 8 tăng 17,4%, với kết quả tích cực ở các nhóm cá ngừ, tôm, mực và bạch tuộc. Tuy nhiên, theo VASEP, đây chủ yếu vẫn là thị trường bổ sung cho hàng chế biến và quy cách nhỏ, chưa thể thay thế quy mô tiêu thụ của Mỹ đối với những mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra.

Với diễn biến hiện nay, VASEP cho rằng mục tiêu xuất khẩu khoảng 12 tỷ USD trong năm 2026 vẫn có thể đạt được nếu 4 tháng cuối năm duy trì kim ngạch bình quân gần 1 tỷ USD mỗi tháng. Tuy nhiên, rủi ro giảm tốc đang gia tăng, nhất là trong trường hợp sức mua tại Mỹ không phục hồi, kết quả thuế đối với tôm trong tháng 11 bất lợi hoặc các yêu cầu về IUU, MMPA tiếp tục làm chậm quá trình giao hàng.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ cần tính toán nghĩa vụ thuế theo từng mặt hàng và pháp nhân, thay vì sử dụng một mức thuế bình quân cho toàn bộ kế hoạch kinh doanh. Các hợp đồng cũng cần làm rõ trách nhiệm khi chính sách thuế thay đổi, thời điểm xác định nghĩa vụ, cơ chế điều chỉnh giá và phân bổ chi phí phát sinh.

Với tôm, cần xây dựng ít nhất hai kịch bản trước kết quả đầu tháng 11, đồng thời hạn chế tích trữ hàng chưa có đầu ra chắc chắn. Với cá tra, cần chuyển nhanh hơn sang EU, Trung Đông, ASEAN và các phân khúc cá thịt trắng thay thế. Đối với hải sản khai thác, hồ sơ IUU, MMPA và truy xuất nguồn gốc phải được kiểm tra ngay từ khâu mua nguyên liệu.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam khuyến cáo, trong bối cảnh giá nguyên liệu, thức ăn và chi phí tuân thủ đều tăng, chạy theo kim ngạch bằng cách giảm giá sẽ làm rủi ro lan từ thị trường sang tài chính doanh nghiệp. Ưu tiên của quý IV vì vậy không chỉ là có thêm đơn hàng, mà là lựa chọn đơn hàng có thể kiểm soát thuế, hồ sơ, công nợ và biên lợi nhuận.