Xuất khẩu tôm Việt sang EU đối mặt 'rào cản' mới về phúc lợi động vật

Năm 2025 tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực đối với xuất khẩu tôm Việt Nam sang Liên minh châu Âu (EU). Theo dữ liệu của Shrimp Insight, trong 10 tháng đầu năm 2025, EU đã nhập khẩu khoảng 374.500 tấn tôm chân trắng đông lạnh và tôm chế biến giá trị gia tăng, tăng 18% so với cùng kỳ năm trước; giá trị nhập khẩu đạt 2,35 tỷ euro, tăng 21%. Đây là mức tăng trưởng cho thấy nhu cầu tiêu thụ tôm tại nhiều nền kinh tế EU vẫn duy trì khá bền bỉ, đặc biệt ở Nam Âu và Tây Bắc Âu là hai khu vực chiếm hơn 95% tổng lượng nhập khẩu của khối.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong bức tranh nguồn cung vào thị trường EU, hiện Ecuador tiếp tục giữ vững vị trí số 1 với hơn 203.700 tấn, tăng tới 37%, vượt xa các đối thủ khác. Ấn Độ đạt khoảng 51.500 tấn, tăng 33%, vươn lên mạnh nhờ lợi thế quy mô và giá thành. Việt Nam đứng thứ ba với gần 46.000 tấn, tăng 12%. Khoảng cách về thị phần giữa Việt Nam và Ấn Độ không lớn, song khoảng cách với Ecuador ngày càng nới rộng, đặt ra sức ép cạnh tranh đáng kể.

Song song đó, số liệu Hải quan Việt Nam cho thấy, tính đến giữa tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu tôm sang EU đạt hơn 562 triệu USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2024. Kết quả này khẳng định EU tiếp tục là một trong những thị trường trọng điểm của ngành tôm Việt Nam, vừa có dung lượng lớn, vừa có khả năng chi trả cao cho các sản phẩm giá trị gia tăng. 

 Tuy nhiên, phía sau gam màu sáng là những thách thức. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (VASEP), các yêu cầu mới về phúc lợi động vật đang nổi lên như một “ngưỡng cửa” mới mà doanh nghiệp phải vượt qua khi xuất khẩu tôm sang EU.

Theo đó, từ năm 2026, nhiều chuỗi bán lẻ lớn tại EU và Anh yêu cầu tôm nước ấm phải được gây ngất hoàn toàn (thường bằng điện) trước khi ngâm đá, thay thế phương pháp sốc lạnh truyền thống. Quy định này đã được các nhà bán lẻ như Tesco, Marks & Spencer, Sainsbury’s hay Waitrose đưa vào chính sách mua hàng, gắn trực tiếp với điều kiện duy trì tư cách nhà cung cấp.

Điểm khác biệt của rào cản này là không thể xử lý bằng giấy tờ hay chứng thư đơn thuần. Doanh nghiệp buộc phải đầu tư lại công nghệ thu hoạch và sơ chế, thay đổi quy trình vận hành và kiểm soát chặt chẽ hơn khâu vận chuyển tôm sống. Chi phí đầu tư cho một dây chuyền gây ngất điện là không nhỏ trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành tôm ngày càng bị thu hẹp.

Theo VASEP, ở góc độ cạnh tranh, phúc lợi động vật có thể trở thành lợi thế gián tiếp cho các quốc gia đã quen với mô hình sản xuất quy mô lớn, chi phí thấp và tỷ lệ chứng nhận cao.

Ecuador, nước đang nắm thị phần áp đảo tại EU, có tỷ lệ tôm đạt các chứng nhận bền vững như ASC cao hơn đáng kể so với Việt Nam, đồng thời sở hữu chuỗi sản xuất khép kín giúp dễ tích hợp công nghệ mới. Trong khi đó, Ấn Độ, với lợi thế quy mô và giá thành, cũng đang gia tăng hiện diện nhanh chóng trong bối cảnh các thị trường khác, đặc biệt là Mỹ, trở nên khó lường hơn.

Phía VASEP nhận định, phúc lợi động vật không còn là câu chuyện hình ảnh hay trách nhiệm xã hội thuần túy, mà đang trở thành điều kiện tham gia cuộc chơi tại thị trường EU. Với ngành tôm Việt Nam, thách thức không chỉ nằm ở chi phí đầu tư, mà ở việc làm sao để quá trình chuyển đổi không tạo ra khoảng cách quá lớn giữa doanh nghiệp lớn và khối SMEs, lực lượng chiếm tỷ trọng đáng kể trong xuất khẩu.

Việc sớm xây dựng hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn trong nước, cùng cơ chế tài chính hỗ trợ đổi mới công nghệ, sẽ đóng vai trò then chốt để ngành tôm không bị động trước làn sóng nâng chuẩn này. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, khả năng đáp ứng đồng thời yêu cầu về giá, chất lượng và chuẩn mực sản xuất sẽ quyết định liệu tôm Việt Nam có cải thiện được vị trí của mình tại thị trường EU trong những năm tới hay không.