Chùa Vĩnh Nghiêm - Nơi lưu giữ kho mộc bản phật giáo vô giá

Trong tiến trình lịch sử Phật giáo Việt Nam, chùa Vĩnh Nghiêm giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm – dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Nơi đây không chỉ là trung tâm tu hành, giảng pháp mà còn là nơi đào tạo tăng đồ và truyền bá tư tưởng Phật giáo nhập thế, hòa quyện cùng đời sống dân tộc.

Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, chùa Vĩnh Nghiêm hiện vẫn bảo tồn được một hệ thống di sản văn hóa vật thể phong phú và có giá trị. Trong đó có hơn một trăm pho tượng thờ mang phong cách nghệ thuật đặc trưng qua các thời kỳ; bảy tấm bia đá được khắc dựng vào thời Lê – Nguyễn, ghi lại lịch sử hình thành và phát triển của chùa; cùng hệ thống hoành phi, câu đối, đồ thờ tự thể hiện chiều sâu văn hóa tâm linh của dân tộc.

Đặc biệt, chùa Vĩnh Nghiêm là nơi lưu giữ một kho mộc bản kinh Phật và thư tịch cổ vô cùng quý giá. Đây là những bản khắc gỗ do các thế hệ thiền sư Trúc Lâm tổ chức san khắc qua nhiều thời kỳ nhằm phục vụ việc in ấn, truyền bá kinh sách Phật giáo. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và học thuật, kho mộc bản này đã được UNESCO khu vực châu Á – Thái Bình Dương ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới vào ngày 16 tháng 5 năm 2012.

Kho mộc bản tại chùa hiện có khoảng 3.050 bản khắc, thuộc 9 đầu sách lớn, bao gồm hai loại chính là kinh và sách. Các bộ kinh tiêu biểu có thể kể đến như Hoa Nghiêm kinh, A Di Đà kinh – những bộ kinh căn bản của Phật giáo Đại thừa, được các thiền sư Trúc Lâm kế thừa, chú giải và vận dụng phù hợp với tư tưởng, văn hóa Việt Nam. Bên cạnh đó là các tác phẩm do chính các Tổ sư sáng tác như Yên Tử nhật trình, Cư trần lạc đạo, phản ánh rõ nét triết lý sống nhập thế, gắn đạo với đời của thiền phái Trúc Lâm.

Các mộc bản đều được chế tác từ gỗ thị – một loại gỗ quý, có đặc tính mềm, mịn, dẻo dai, ít cong vênh và rất thích hợp cho việc khắc in. Nội dung được khắc bằng chữ Hán và chữ Nôm theo lối chữ ngược, khi in ra sẽ thành chữ xuôi theo cách đọc truyền thống của phương Đông. Kích thước các bản khắc không đồng đều, tùy thuộc vào từng bộ kinh sách, nhưng mỗi bản đều thể hiện sự công phu, tinh xảo trong từng đường nét.

Không chỉ mang giá trị tư liệu, mỗi mộc bản còn là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Nhiều bản khắc được trình bày với bố cục chặt chẽ, hài hòa, có hình minh họa sinh động, phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật điêu luyện của nghệ nhân xưa. Trải qua thời gian dài sử dụng, lớp mực in phủ trên bề mặt gỗ đã trở thành một lớp bảo vệ tự nhiên, giúp chống lại tác động của môi trường, góp phần bảo tồn các mộc bản cho đến ngày nay.

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là bộ sưu tập mộc bản kinh sách Phật giáo duy nhất còn được lưu giữ tương đối đầy đủ về Thiền phái Trúc Lâm – một dòng thiền tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam. Đây không chỉ là di sản quý báu của dân tộc mà còn là tài sản chung của cộng đồng nhân loại.

Trong bối cảnh hiện nay, khi tỉnh Bắc Ninh mới đang từng bước phát huy tiềm năng sau sáp nhập, việc bảo tồn và phát huy giá trị của chùa Vĩnh Nghiêm và kho mộc bản càng trở nên có ý nghĩa thiết thực. Di sản này không chỉ góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp đời sống tinh thần cho nhân dân mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, đưa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Có thể khẳng định rằng, chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa tiêu biểu, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, trí tuệ và tâm hồn của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế hệ. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của kho mộc bản nơi đây chính là trách nhiệm chung của hôm nay, nhằm trao truyền những giá trị quý báu ấy cho muôn đời sau.