Công nghệ tạo bước ngoặt xuất khẩu cho ngành hạt điều Việt Nam

Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS) cho biế, năm 2025 khép lại với một dấu mốc đáng chú ý đối với ngành điều Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu ước tiến sát mốc 5 tỷ USD, vượt xa mục tiêu ban đầu 4,5 tỷ USD, đồng thời mở ra kỳ vọng mới cho năm 2026 với mục tiêu nâng cao giá trị sản phẩm, giảm phụ thuộc nguyên liệu và hướng tới phát triển bền vững. 

Đây không chỉ là thành quả của doanh nghiệp mà còn là kết quả tổng hòa từ điều hành chính sách, cải thiện quy trình sản xuất, đầu tư công nghệ và sự thích ứng của thị trường trong bối cảnh biến động thương mại toàn cầu.

Ông Đặng Hoàng Giang, Tổng Thư ký Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), đánh giá kết quả tăng trưởng xuất khẩu điều năm 2025 đã thể hiện rõ nỗ lực chuyển đổi của ngành từ một lĩnh vực nông sản gắn với mục tiêu xóa đói giảm nghèo trở thành ngành hàng nghìn tỷ USD, có mặt tại hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ. 

Nếu nhìn lại quá trình phát triển, công nghệ chính là yếu tố quyết định đưa ngành điều Việt Nam lên bản đồ chế biến của thế giới. Trước năm 2010, ngành chế biến điều phụ thuộc lớn vào lao động thủ công, năng suất thấp, chi phí cao. Khi VINACAS triển khai đề án chế tạo máy tự động tách vỏ và bóc lụa từ năm 2008 và đưa vào vận hành năm 2010, toàn ngành đã bước sang giai đoạn mới: Năng suất tăng mạnh, thất thoát giảm, chất lượng sản phẩm ổn định hơn, đáp ứng tốt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế.

Nhờ cơ giới hóa, hạt điều Việt Nam trở thành sản phẩm có sức cạnh tranh toàn cầu, đặc biệt tại các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản. 

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi hiện nay không còn nằm ở chế biến, mà ở nguồn cung nguyên liệu. Việt Nam mỗi năm cần hơn 2 triệu tấn điều thô cho chế biến, nhưng nguồn nguyên liệu trong nước chỉ đáp ứng khoảng 10%. Phần còn lại phải nhập khẩu, chủ yếu từ châu Phi (chiếm khoảng 70%). Sự phụ thuộc này khiến ngành điều đối diện rủi ro lớn khi chính sách các nước xuất khẩu thay đổi. 

Trước bối cảnh trên, VINACAS đưa ra loạt kiến nghị đến Chính phủ và các Bộ, ngành, địa phương xem xét áp thuế nhập khẩu điều nhân, thay vì miễn hoàn toàn, nhằm giảm phụ thuộc tái chế; thiết lập mức giá nhập khẩu tối thiểu, tương tự mô hình Ấn Độ đã áp dụng để bảo vệ sản xuất nội địa; tăng hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, chỉ cho phép nhập khẩu nguyên liệu đạt chuẩn. Các đề xuất này hướng tới mục tiêu lớn nhất đó là giữ nguồn nguyên liệu chất lượng cho doanh nghiệp trong nước, hạn chế nguy cơ Việt Nam thành “công xưởng gia công điều nhân” cho thế giới.

Bài toán phát triển vùng nguyên liệu cũng được đặt lên hàng đầu. Hiện diện tích điều trong nước đã thu hẹp do cạnh tranh với các loại cây trồng khác. VINACAS kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng chương trình khôi phục và mở rộng vùng trồng, nhất là tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ; đồng thời nghiên cứu giống điều năng suất cao, thay thế vườn già cỗi. Việc tái canh điều, theo ông Nhựt, nên được triển khai tương tự chương trình tái canh cà phê, có hỗ trợ vốn, kỹ thuật, cơ chế khuyến khích.

Với sự đồng thuận chính sách, cộng hưởng nỗ lực doanh nghiệp và ứng dụng công nghệ trong toàn chuỗi, ngành điều Việt Nam có thể tiến xa hơn hiện nay, không chỉ dẫn đầu thế giới về sản lượng chế biến mà còn bứt phá về giá trị, xây dựng thương hiệu quốc gia thay vì bán nguyên liệu hay gia công.